Тамир нь тасрах дөхөж, идэвхжил нь улам суларсаар байгаа Монголын эдийн засгийг уг нь сэргээж болно гэх. Зөвхөн нүүрс гэхэд эдийн засгийн идэвхжилийг ирэх онд дөрвөн тэрбум ам.доллараар өсгөх боломжтой. Ийм тооцооллыг үнэт цаасны "Бидисек” компани хийжээ. Гэхдээ хоёр болзолтой. Нэгдүгээрт, нүүрсний үнэ 100 ам.долларыг давбал. Бас тус түүхий экспорт 40 сая тоннд хүрвэл брокер дилерүүдийн төсөөлөл биелнэ.

Эхний болзлыг хангахад тун ойрхон байгаа. Сүүлийн хэдэн сар нүүрсний үнэ дээшилж, алгуур боловч 100 ам.доллар луу дөхөж байна. Өөрөөр хэлбэл, ханшид өөдрөг хандлага хэдийнэ ажиглагдаж эхэлсэн. Харин экспортоо тэлэх боломж хомс байна. Ирэх онд 40 сая тонн нүүрс экспортолж байж, "Бидисек”-ийн мөрөөдөл бодит болно. Энэ нь өнөөгийн нүүрсний экспортыг хоёр нугалсан дүн юм. Үндэсний статиктикийн хорооноос манай улсын нүүрсний экспорт оны эхний 11 сард 22 сая тонн давсныг уржигдар уламжлав.

Энэ нь түүхэн дээд үзүүлэлт болохыг ч шагшиж байна. Тэгвэл энэ түүхэн үзүүлэлтийг хоёр дахин өсгөж байж, бид эдийн засгаа мэдэгдэхүйц идэвхжүүлэхийг дээр өгүүлсэн. Шинжээчид тооцоолсноор дотоодын нүүрс олборлогчдод 40 гаруй сая тонн нүүрс нийлүүлэх хүчин чадал бий. Харин ганц саад тулгарч буй нь дэд бүтэц. Учир нь уул уурхайн бүтээгдэхүүн нийлүүлэх зам, тээврийн хүчин чадал дээд цэгтээ тулжээ. Тиймээс эдийн засгаа аврах нэг боломжоо Монгол Улс алдаж мэдэхээр байна.

Санхүүгийн гачигдал замын хөгжлийг гацааж мэдэх нь 

Зам, дэд бүтэц манай эдийн засгийн тэлэлтийг хэрхэн хүлж буйг илтгэсэн ганцхан жишээ энэ. Зам дагаж хөгжил ирнэ. Манай экспортын бүтээгдэхүүний нийт өртгийн 30 хувийг зөвхөн тээврийн зардал эзэлдэг гэх судалгаа бий. Тиймээс далайд гарцгүй Монгол Улсад тээвэр нь улс орны эдийн засагт хөдөлгөгч хүч биш юм гэхэд өнхрөх дугуй яах аргагүй мөн. Зам, тээврийн сайд Д.Ганбатын хэлсэн энэ үг тун нүдээ олсон тодорхойлолт ч байж мэднэ.

Нарийнсухайт-Шивээхүрэн, Тавантолгой-Гашуунсухайт, Эрдэнэт-Овоот, Хөөт-Бичигт… Эдгээр нэр уншигч танд танил сонсогдож магадгүй. Улиг болтлоо удааширсан эдгээр төслийг урагшлуулахаар Засгийн газар зорьж буй. Тиймээс үйл ажиллагааны зураглал болох Эдийн засгийн сэргээх хөтөлбөртөө эдгээр төслийг багтаасан юм. Одоо гацаад буй төслүүдийг 2017- 2018 онд эрчимжүүлэхээр тусгасан. Төслүүд урагшилснаар худалдаа, үйлдвэрлэл сэргэж, эдийн засгийг тэтгэнэ.

Үүгээр зогсохгүй гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлж, ам.долларын дотогшлох урсгалыг сэргээх давуу талтай гэж албаныхан үзэж байна. Дэд бүтцийн төслүүд нь уул уурхай болон эрчим хүчнийхтэй нийлээд гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг жилд 2-3 тэрбум ам.долларт хүргэх боломжтой гэсэн тооцоо ч гарчээ. Тиймээс зам барихаар ханцуй шамалсан нь энэ.

Тэгвэл ямар төслүүдийг замын зураглалдаа багтаасныг харцгаая. Нийтлэлийн эхэнд өгүүлсэн жишээ сүүлийн хоёр жил урагшлаагүй Тавантолгой- Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замаас үүдэлтэй. 267 километр урт энэ зам 53 хувийн гүйцэтгэлтэй. Төслийн нийт өртөг 2.9 их наяд төгрөг. Үүний 200 сая орчим ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг хийсэн. Гэвч санхүүжилт зогсож, замын ажил гацаад удаж байна.

• Манай экспортын бүтээгдэхүүний нийт өртгийн 30 хувийг зөвхөн тээврийн зардал эзэлдэг.
• Төмөр замын төслүүдийн ТЭЗҮ бэлэн болж байна.
• Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын төсөлд урагшлах дохио асаад байна.

Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн замыг ахиулахаар зорьж буйгаа Зам, тээврийн хөгжлийн сайд Д.Ганбат мэдэгдсэн. Төслийг ирэх оны дөрөвдүгээр сараас үргэлжлүүлж, 2018-2019 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байгааг салбарын яамныхан амлаж байгаа. Гэвч урд хөрштэй тохиролцох зарим асуудал байгаа ажээ. Хятад, Монголыг холбох энэ замын холболтын цэгийг урд хөрштэй тохироогүй байна. Хятадын талын холбох цэг нь Монголынхтой зөрчихөж. Иймд нэмж дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт хийх шаардлагатай. Үүнд, 100-150 сая ам.долларын санхүүжилт хэрэгтэй гэсэн тооцоо гарчээ. Тус зам ашиглалтад орсноор 2020 он гэхэд аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварт 43.8 тэрбум төгрөг олох төсөөлөл бий.

Сүүлийн энэ төсөл урагшлах боломж улам нээгдээд байгаа. Учир нь "Тавантолгой” төслийн хэлэлцээ сэргэсэн. Монгол Улсын Засгийн газар "Шинхуа Энержи”-гээс гадна "Энержи Ресурс” тэргүүтэй дотоодын хөрөнгө оруулагчидтай уулзаад байгаа юм. Тавантолгой хэлэлцээ сэргэсэнтэй зэрэгцээд тус ордын нүүрсийг нь зөөх төмөр замын төсөл ч сөхөгдөх нь дамжиггүй. Иймд Тавантолгой-Гашуунсухайтын төсөлд урагшлах дохио асаад байна.

Тэрчлэн төмөр замын зүүн коридорын Хөөт-Бичигт чиглэлийн төмөр замын төсөл Засгийн газрын төлөвлөгөөнд багтсан. Тус төмөр замын ТЭЗҮ-ийг БНХАУ-ын Төмөр замын гуравдугаар товчоотой хамтран боловсруулж буй. ТЭЗҮ-ийг энэ оны арваннэгдүгээр сард хүлээн авна гэж "Монголын төмөр зам" компаниас мэдэгдсэн юм. Гэвч өдийг хүртэл хүлээн авсан, эсэх нь тодорхойгүй байна. Бас 2.4 их наяд төгрөгийн өртөгтэй энэ төслийн санхүүжилт ч бүүдгэр байгаа. Уг нь Засгийн газраас гадаадын зээл, тусламжаар хэрэгжүүлэхээр тусгасан юм.

Тэрчлэн Нарийнсухайт-Шивээхүрэн чиглэлийн төмөр замын ТЭЗҮ бэлэн болсон. Өмнөговь аймгийн Гурвантэс суманд нүүрс олборлодог компаниуд тус замыг барих боломжтой гэдгээ илэрхийлсэн юм. Ирэх онд хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буй төслийн өртөг 330 тэрбум төгрөг.

Эрдэнэт-Овоот чиглэлийн төмөр замын урьдчилсан ТЭЗҮ бэлэн болсон. Уг төслийг "Нортерн рейлвейс” зураг төсөл боловсруулах, барих-ашиглах-шилжүүлэх нөхцөлтэй концессын гэрээ байгуулсан юм билээ. 554 киломерт урт энэ замын өртөг 2.9 их наяд төгрөгөөр хэмжигдэж буй. Төмөр замын хойд коридорын Эрдэнэт-Овоот чиглэлийн төмөр замын ашиглалтад орсноор Хөвсгөл, Булган, Орхон аймгийн ашигт малтмалын ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах боломж ч нээгдэнэ. Мөн аялал жуулчлалын урсгалыг нэмэгдүүлж, бүс нутгийн худалдааны тээврийг хөнгөвчлөх боломжтой.

Эдийн засгийг сэргээх хөтөлбөрт багтсан төмөр замын сүүлийн төсөл нь Богдхан төмөр зам. Энэ төслийг Монгол Улсын Засгийн газар Азийн хөгжлийн банктай хамтран хэрэгжүүлэхээр тусгасан. 1.1 их наяд төгрөгийн өртөгтэй төслийн 200 сая ам.долларыг гадаадын зээл, тусламж, төдий хэмжээний санхүүжилтийг хувийн хэвшил, 100 саяыг улсын төсвөөс гаргахаар төсөвлөжээ.

Монгол Улсын Засгийн газар эдгээр таван төслийг ирэх таван жилд хэрэгжүүлэхээр төлөвлөөд байна. Хамтран хэрэгжүүлэхэд бэлэн гэдгээ ч удаа дараалан илэрхийлж байгаа. Угтаа эдгээр төслийн ТЭЗҮ нь бараг бэлэн болсон. Гагцхүү урагшлуулах, гацаанаас нь гаргах санхүүжилт л хүлээгдэж байна.

Дэд бүтцийн салбарт авто болон агаарын тээврийг ч орхиж болохгүй. Автозамын чиглэлд нэгэн гэгээн үйл явдал хэдхэн хоногийн өмнө болсон. Монгол Улс, ОХУ, БНХАУ-ын төлөөлөгчид энэ сарын 12-нд Азийн авто замын сүлжээгээр авто тээвэрлэлт гүйцэтгэх тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зуржээ. Агаарын тээврийн салбарт ч чамгүй ахиц бий.

Монгол Улсад зам тээврээ ахиулах, транзит улс болох том амбийц бий, уг нь. Үүнийгээ ч мэдэгдэж байгаа бөгөөд хамтран ажиллахад бэлэн гэдгээ илэрхийлж буй. Гагцхүү санхүүгийн гачигдал л замын хөгжлийг гацааж мэдэх нь. 

Г.Байгал

Засгийн газрын мэдээ