Ирэх онд дээрх 4 нэрийн үндсэн бүтээгдэхүүний үнэ дэлхийн зах зээл дээр хэдий хэр байх таамаг нь бидэнд амин чухал болох учиртай билээ. Ядаж л Фортуун гэх мэт хүмүүсийн гэнэт сэддэг хуулиуд шиг юу нь мэдэгдэхгүй 68 хувийн татвар энэ тэр гэж орж ирдэг шиг байхгүй байвал хаа хаанаа дээр гэдгийг бүгд ойлгож хаширсан байх гэж бодож байна.

Хэдийгээр 2020-оод он гартал зэсийн нийлүүлэлт хэт их байхаас хамаарч үнэ олигтой өсөхгүй гэж таамаглаж байсан хөрөнгө оруулалтын сангууд болон шинжээчид зэсийн тухайд өөдрөг байж болох 3-5 жил ирж байгаа гэж таамаглаж байгаа нь манайд тун таатай мэдээ юм. Энэ нь хэд хэдэн шалтгаантай гэж бичицгээж байна.

Саяхан Америкийн сонгууль бидэнд ямар хамаатай юм гээд "Эх орондогчид” үзэж тараад байгаа харагдсан. Бид ямар нэг тас харанхуй хөмөрсөн тогоон дотор эсвэл тусдаа арал дээр хэнтэй ч харьцахгүй амьдардаггүй учраас дам утгаар, зарим тохиолдолд Уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ гэх мэтэд бол бүр шууд хамаатай байдаг юм л даа уг нь.  Шинэ гарсан ерөнхийлөгч Трамп 500 тэрбум ам.долларыг дэд бүтцийн салбартаа зарцуулна гэж зарласан нь зах зээл дээрх металийн үнэд эерэг хүлээлт үүсгэж байна.

Гэвч зарим судлаачдын үзэж буйгаар АНУ нь дотоодын үйлдвэрлэгчдээсээ эхэлж авах бодлого болон дэлхийн нийт зэсийн хэрэглээний дөнгөж 8 хувь орчмыг эзэлдэг зэргээс харвал айхтар том нѳлѳѳлѳл бага байх юм. Харин АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр хэн сонгогдож ямар бодлого барих нь уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ дээр гэхэд л их хамаатай л даа…

Дэлхий даяарх орд газруудын агуулга эрс унаж буй явдал дараагийн үнэ өсѳөх шалтгаан болох юм. Өөрөөр хэлбэл тухайн уурхайн бүх зардал түүн дотроо авлига, шахааны бизнесийн зардал хүртэл орж тооцогдоод тооцоод зах зээл дээрх үнээр зарахад хэр хэмжээний зөрүү гарах вэ гэсэн харьцааг хэлж байгаа болно. Манай Эрдэнэт үйлдвэрийн олборлох зардал бууж өгдөггүй улам "Өсөөд” л байдаг юм гэнэ лээ. Сонин шүү тийм ээ?

Авто машин үйлдвэрлэл болон гэр ахуйн электрон бараа, нөхөн сэргээгддэг эрчим хүчний салбарт гарч буй хувьсгал нь зэсийн эрэлтийг эрс нэмж байгаа ажээ. Өөрөөр хэлбэл Улаанбаатарын гудмаар дүүрэн явдаг Гибрид Приус машинд ердийн машинаас  2 дахин их буюу 50 кг орчим зэс ордог бол сүүлийн үеийн тренд болж байгаа бүрэн электрон машинуудад 3 дахин их буюу 75 кг орчим зэс ордог болж байгаа нь хэрэглээг огцом өсгөж үнэд эерэг нөлөө үзүүлж байна.

Гол үйлдвэрлэгч Чили улс үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа нэмэх гэж бүх хүчээрээ үзэж асар их хѳрѳнгѳ оруулалт хийж байгаа ч дээр дурдсан орд газрын агууламжийн бууралт болон эрчим хүч, усны хомсдолоос шалтгаалан одоо гаргадаг хэмжээгээ дөнгөж барих ажээ.

Дэлхийн зах зээлийн үнэд нөлөөлөх хэмжээний шинэ уурхай хайж олох, зөвхөн олсноо барьж байгуулаад ашиглалтад орж бүтээгдэхүүнээ гаргах хүртэл ойролцоогоор 20 жил орчим хугацаа зарцуулагддаг тул ойрын ирээдүйд эрс нэмэгдсэн хэрэглээг  хангах боломж тун бага юм.

Эцэст нь мэдээж сүүлийн хэдэн жил үйлдвэрлэлийн хэмжээгээ эрс бууруулсан Хятадын эдийн засаг эргэн эрчимжих болсон том шалтгааныг судлаачид онцлон тэмдэглэж байгаа юм.

Энэ эерэг хүлээлттэй зэрэгцээд BHP зэрэг томоохон олборлогчид ирэх оны хайгуулын зардлаа эрс нэмэгдүүлж байгаагаа зарлаж байна. Гэхдээ энд нэг зүйлийг анхаарах ёстой нь зэс болон бусад металийн үнэ ойрын хэдхэн жилдээ өсөөд эргээд 2020 он орчим уналтад орно гэсэн таамаглал давамгайлж байгааг анхаарах хэрэгтэй байх.

Санаснаар болдог бол энэ өсөлтийг тааруулаад Эрдэнэтийн 51 хувийг 49 хувь авсан хүмүүст нь нэмж зараад "Оюу Толгой"-н 34 хувийг "Рио Тинто"-д эсвэл хэн нэгэнд зарж хариуд нь Рояалтийн хэмжээ болон төр хувь эзэмших гэж шал дэмий буулт хийн олон татвар хураамжийн хэмжээг бууруулан олон жилээр царцааснаа хэвийн болгож өсгөөд авчихвал угтан ирж буй том өрөө дараад эдийн засгаа өндийлгөхөд тун их нэмэртэй л ажил болно.

Ѳмнѳх Засгийн газар "Оюу Толгой" дахь тѳрийн мэдлийн хувиа зэсийн үнэ тун муу байх үед "Рио Тинто"-д зарах санал тавьсан байсан. Энэ яриа хэлэлцээрээ одоо л дахин ярьж эхэлбэл илүү дээр цаг үе ирж буй ажээ. Эрдэнэтийн тухайд 49 хувийг худалдаж авсан айл ашиггүй юманд хөрөнгө оруулаагүй нь эндээс тун тодорхой харагдаж байгаа байх.

Монгол улсын хувьд зэсийн 2 томоохон уурхайтай бөгөөд эндээ төр нь хувь эзэмшдэг, төр хувь эзэмшсэний хэрэг нь нийт ард түмэнд өгөөжтэй гэхээсээ тѳр барьж буй хэсэгхэн хүмүүст илүү ашигтай гэдэг нь "Шахааны бизнес”-ын дуулианууд болон Улсын төсөвт ордог татвар хураамж, шимтгэл, рояалтигийн хэмжээ ба хувь эзэмшсэний ногдол ашгийн хэмжээ хоёрын зөрүүгээс тод харагддаг билээ...

Г.Дамдинням

Эх сурвалж: Ikon.mn

Линк: http://www.ikon.mn/opinion/wpb