-Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульд уул уурхай, ашигт малтмал хайх, усан цахилгаан станц барих барилга байгууламжийн явцад түүнийг ашиглахын өмнө археологи, палеонтологи, угсаатны зүйн авран хамгаалах судалгааны ажил хийнэ гэсэн заалт байдаг. Үүний дагуу өнгөрсөн оны тавдугаар сарын 15-нд  малтлагын ажил хийсэн. Гацууртын орд буюу "Сентерра гоулд” компанийн эзэмшиж байгаа талбай дээр хайгуулын ажил өрнөсөн. Лицензийн талбайн гадна талд дурсгалууд байгааг бид хүлээн зөвшөөрч байгаа. Ноён уулын, Хүннүгийн язгууртны булшны дурсгалт газар, Бороогийн суурин гээд. Лицензийн талбайд хамгийн ойр байгаа дурсгалуудыг малтан судлах хэрэгтэй гэж компанид хүсэлт тавьсан. Магадгүй ашиглаж эхэлбэл тэр дурсгалууд сүйтгэгдэх эрсдэл өндөр байсан учраас малтан судлах хэрэгтэй байсан. Компани бидний хүсэлтийг хүлээн авч, 2016 оны  тавдугаар сард авран хамгаалах малтлагын явцад бид 18 дурсгалыг малтан судалсан. Тэдгээрийн тав нь лицензийн талбай дотор, үлдсэн нь гадна талд байсан. Лицензийн талбай дотор байгаа таван дурсгал дотор хүний гараар бүтсэн  чулуун байгууламж бий. Тухайлбал, нэгдүгээр дурсгал гэхэд 2.7 метрийн голчтой чулуун байгууламж, хоёрдугаар булш нь гурван метрийн голчтой гэх мэт. Үүнээс ямар нэгэн эд өлгийн зүйлс гараагүй. Гуравдугаар дурсгалаас шавар ваарны хэлтэрхийний хэсэг гарсан. Он цагийг нь тодорхойлох боломжгүй. Мөн энэ дурсгалаас зүүн хойшоо хандсан оршуулгын нүхний толбо илэрсэн. Бид археологийн судалгааны аргачлалын дагуу малтахад ямар нэгэн оршуулга, талийгаачийн цогцос олдоогүй. Судалгааны ажлын дараагийн шат лицензийн гадна талд байгаа дурсгалыг судлах хэрэгтэй гэдгийг дээр хэлсэн. Бороо голын эрэг дээрээс нэгэн эртний хотын туурийг илрүүлсэн. Он цагийг тодорхойлохоор малтан судлахад Манж Чин улсын үед байсан цэргийн бэхлэлт хот бололтой гэсэн дүгнэлт гарсан. Тэндээс 5-6 км-ийн зайтай төмрийн зуух олдсон. Судлахад эрт цагт буюу Хүннүгийн үед холбогдох зуух байсан. Хүннүчүүд төмөр олборлож хайлуулж байсан баримт бүхий зуух. Бүх зүйл нь нуранги болсон. Үүнийг малтан судалгааны ажилд нэмэлт хүч болгож Монгол-Японы хамтарсан төслийг оруулж малтлагын ажлыг хийсэн. Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн төмөрлөг боловсруулалтын мэргэжилтнүүдтэй хамтарсан. Авран хамгаалах судалгааны явцад нарийвчилсан төмөрлөгийн боловсруулалтын тухай мэдээлэл дутмаг байсан учраас бид гаднын мэргэжилтнүүдтэй хамтарч 2016 оны долдугаар сард малтлагын ажил хийсэн. Ингэснээр Хүннүчүүд төмөрлөг боловсруулж байсан гэсэн баримтыг баталж өгсөн. Бид одоо Орхон, Хэрлэн голын хөндийд, мөн Ноён уулын ойролцоо төмөрлөг хайлуулж байсан гэсэн баримтыг олсноороо археологийн судалгаанд чухал зүйлийг олсон.

Дараагийн дурсгалуудад чулуун байгууламж нэлээд гарсан. Хамгийн сонирхолтой нь 10-11 дүгээр дурсгал нь XIII  зуунд холбогдох монгол булш юм. Төмөр, хүрэл эдлэлийн хэрэгсэл, мод, эсгийний тасархай олдсон. Хүнийг оршуулсан тавилт нь хойшоо хандуулсан. 11 дүгээр   дурсгал нь мөн адил монгол булш. Сонирхолтой нь хүрэл гаансны толгой гарсан. Бас л шинэлэг зүйл. Гаансыг хэзээнээс хэрэглэж эхэлсэн бэ гэдгийг тодруулах нь  чухал. Мөн төмөр дөрөө, төмөр хутга, тоноглол, хүрэл ээмэг зэрэг зүйлс энэ дурсгалаас гарсан. Сүүлийн хоёр дурсгал нь хүрэл зэвсгийн үед холбогдох дурсгал гарсан.

Энэ судалгааны дү­гнэл­тээр бол Гацууртын ордод ямар нэгэн байд­лаар Хүннүгийн язгууртны бунхант бул­шууд байхгүй. Өнөөдөр Монгол орны бүхий л газар нутаг, уул ус дагасан газарт эртний булшууд, оршуулгын дурсгалууд хаа газаргүй байгаа. Энэ бол бүгдээрээ маш чухал дурсгал. Жижиг чулуун байгууламжаас эхлээд Хүннүгийн язгууртны булш, бунхан хүртэл асар үнэтэй зүйлс. Ноён уул гэдэг дурсгал байгааг бид хүлээн зөвшөөрч байгаа. Лицензийн талбай алдарт Ноён уул хоёрын хооронд тодорхой зай байгааг хэн бүр мэдэж байгаа. Бид байгаа байдлыг тайлан болгоод гаргасан. Засгийн газар эрх мэдэлтэй хүмүүс шийдэх нь тэдний асуудал.