-Уул уурхайн салбарт олон жил ажилласан хүний хувьд та тус салбарын ойрын ирээдүйг хэрхэн харж байна вэ?

-Миний хувьд Монгол Улсын уул уурхайн салбарын ирээдүйг маш эергээр төсөөлдөг. Бид эрдэс баялгаа байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүйгээр боловсруулж, гурван сая хүний эрэлт хэрэгцээг хангах хэмжээнд эцсийн бүтээгдэхүүн болгон боловсруулах хэрэгтэй. Тэгвэл Монгол орны эдийн засагт үр өгөөжөө өгч, хөгжинө. Гэтэл Монголд үр өгөөжгүй гэрээ хэлцэл хийж, түүхий эд хэвээр нь гаргаж, байгаль орчноо бохирдуулсаар байвал ямар хэрэг байх билээ. Тиймээс Монгол инженерүүдийнхээ үгийг сонсох хэрэгтэй байна.

-Монгол орон байгалийн баялгийн арвин нөөцтэй гэдэг. Харин таны бодлоор өдгөө болон ирээдүйд хамгийн үр ашигтай эрдэс аль нь вэ?

-Менделеевийн үелэх системд буй бүх эрдэс хүний хэрэгцээнд хэрэгтэй. Тэдгээрээс бидэнд хүрэн нүүрсний асар их нөөц заяажээ. Хүрэн нүүрс Монголын газар нутагт дэвссэн мэт тархсан байдаг бол чулуун нүүрс болон кокс нүүрс говь тал руу түгээмэл байдаг. Бидэнд нүүрсийг гүн боловсруулж шатдаг хий гаргаж, кокс химийн үйлдвэр байгуулах бүрэн боломж бий. Тиймээс эцсийн бүтээгдэхүүн гаргах тал дээр төрөөс бодлогоор дэмжих хэрэгтэй байна. Гэтэл манайхан өөрт байгаа нөөц баялгаа ашиглахын оронд гаднаас зээл тусламж авах тухай л ярих юм. Уг нь хөрөнгө оуулалт татахын тулд Монгол мэргэжилтнүүдийнхээ үгийг сонсож, шийдвэр гаргахдаа тусгаж байвал маш бага хөрөнгөөр үр өгөөжтэй том уурхай байгуулах боломж харагддаг. Гэтэл Монголд уул уурхайн мэргэжилтэн алга гээд гадны мэргэжилтнүүдийг өндөр өртгөөр ажиллуулах юм. Гадныхан асар их өртөгтэй төсөл оруулж ирээд өртгөө нэмсээр утгагүй болгодог олон жишээ харлаа.

Мэргэжилтнүүдийнхээ үгийг сонсож техникийн зөв шийдэл гаргаад түүндээ тохирсон хөрөнгө татах хэрэгтэй. Ер нь гадныхан богино хугацаанд их ашиг хүртэх сонирхолтой байдаг. Түүнээс байгаль экологийн асуудал, тухайн орны хөгжил тэдэнд хамаагүй. Оюутолгойг хар л даа. Тэнд суурин газар, дэд бүтэц алга. Дандаа явуулын ажилчдыг зөөж ажиллуулж байна. Гэтэл Эрдэнэтийн уурхай дээр түшиглээд хот боссон. Тэнд удам дамжсан уурхайчид ажиллаж байна. Тус үйлдвэрийг дахин хаалтын горимд оруулж дараагийн 30 жилд өөр төрлийн үйлдвэр байгуулах тухай алсыг харсан бодлого хэрэгжиж байна. Энэ хоёр үйлдвэрийг харахад л асар их ялгаа харагдаж байна.

-Та Монголын ирээдүйн хөгжлийн гарцыг нүүрс хэмээн тодорхойлж байна. Гэхдээ нүүрсний салбар манай гол худалдан авагч орон болох Хятадаас хамааралтай байдаг. Хэрэв тэд худалдаж авахгүй бол манай нүүрс үнэгүйдэх талтай. Тиймээс бид хэрхэх ёстой вэ?

-Энэ бол хоёрдмол ойлголт. Уг нь Монголдоо кокс химийн үйлдвэр байгуулвал бид шатдаг хийнээс эхлээд химийн олон төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж болно. Бүх юмны өртөгт бензиний үнэ нөлөөлж байна. Тиймээс бид хүрэн нүүрснээс хий гаргаж аваад бензинээс хямд худалдвал асуудлыг шийдэх боломжтой. Уг нь аль социалист нийгмийн үед л энэ талын судалгаа хийгдсэн юм. Бид Багануурын уурхайгаас дээж авч Герман руу явуулж л байсан. Өдгөө Багануурын инженерүүд ч энэ төрлийн судалгаа хийж байна. Монголын төв хэсэгт хүрэн нүүрсний орд олон байдаг учраас үйлдвэр байгуулах боломж бол бий.

Бид нүүрсээ заавал гадагш гаргана гэхийн оронд эхлээд гурван сая хүнийхээ эрэлт хэрэгцээг хангах тухай бодох хэрэгтэй юм. Гэтэл манайхан наймаа хийх эсвэл зээл авах тухай л ярих юм. Зээлийн хүүндээ шатаад л дуусна шүү дээ. Хөнжлийнхөө хэрээр хөлөө жийж эрэлт хэрэгцээндээ тохирсон зээлийг цаг хугацаанд нь авах хэрэгтэй байна.

Ер нь Монгол Улсыг хэн нэг мундаг эдийн засагч эсвэл улстөрч хөгжүүлэхгүй. Инженерүүдийн шийдлийн үр дүн мөнгөөр илэрхийлэгдэж эдийн засагт үр өгөөж өгдөг учраас тэд л хөгжүүлнэ. Тус үр дүнгээр улсын хөгжлийн бодлогыг тодорхойлох юм бол эдийн засгийн хөгжил урагшилна. Харин баруун зүүний боловсрол, макро микро эдийн засаг гэж хоосон цэцэрхээд эдийн засгаа хөгжүүлдэггүй юм. Бидэнд өөрийн гэсэн дүр төрхтэй бодлого үгүйлэгдэж байна.

-Эрдэмтэд, инженерүүд иновациа үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх тал дээр боломж хэр байдаг вэ?

-Эрдэмтэд маань өөрсдийнхөө боломжоор судалгаа шинжилгээ хийж байна. Харин үйлдвэр байгуулахад хөрөнгө шаардлагатай болдог. Иновацийн тухай хууль гэж ярьж байгаа ч эрдэм шинжилгээний ажлыг үйлдвэрт нэвтрүүлэх тухай огт тусгагдаагүй. Тэр байтугай Ерөнхий сайд асан Ч.Сайханбилэг эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгүүдийн орон тоог цомхотгоно гэж байсан. Ийм бодлого хэрэгжүүлж байхад эрдэмтэдийн бүтээл үйлдвэрт нэвтэрч үр дүнгээ өгч чадах уу,  боломжгүй шүү дээ. Гэтэл Японд оновчтой санал гаргасан эрдэмтэн, инженерийнхээ оюуны хөдөлмөрийг үнэлдэг. Харин манайд эсэргээрээ. Миний хувьд ноу хау-тай технологийн төсөл бичээд 2-3 жил болж байна. Уурхайдын инеженерүүд миний төслийг үнэхээр үр өгөөжөө өгөх юм байна гэж үнэлдэг ч тухайн уурхайн удирдлагад мэргэжлийн бус хүмүүс байдаг учраас ойлгодоггүй, дэмждэггүй. Тэд ажлын бүтээмж нэмэгдүүлэх, үр өгөөж үзүүлэх зүйлийг дэмжихийн оронд сэлбэгийн наймаа л хийж байна шүү дээ. Ийм нөхцөлд хэрхэх билээ.

Тиймээс иноваци, мэргэжилтнүүд, үйлдвэрлэлдээ тулгуурлаж байж хөгжинө. Ингэж байж хүн бүр ажилтай болж ядуурлаас гарна. Хүний нөөц, боловсон хүчний бодлого хэрэгтэй байна.

-Таны бодлоор уул уурхайн салбар эдийн засгийн тулгуур байж чадах уу?

-Хүн хоёр хөл дээрээ тогтдогийн адил Монгол Улсын эдийн засгийн тулгуурын нэг хөл нь уул уурхайн салбар юм. Харин нөгөө нь хөдөө аж ахуйн салбар. Тиймээс энэ хоёр салбараа дэмжих хэрэгтэй.

-Та дотоодын мэргэжилтнүүдээ үнэлэхгүй байгаад ихээхэн шүүмжлэлтэй хандаж байсан. Тэгвэл уул уурхайн мэргэжилтэн бэлтгэх асуудал өдгөө ямар түвшинд байна гэж дүгнэх вэ?

-Уул уурхайн салбарын 94 жилийн ой тохиож байна. Өнгөрсөн хугацаанд манай салбарын инженер техникийн ажилтнууд социалист орнуудад бэлтгэгдэж байлаа. Харин 1990 оноос хойш өндөр хөгжилтэй орнуудад мэргэжил эзэмшиж эрдмийн зэрэг цол хамгаалж байна. Тиймээс мэргэжлийн боловсон хүчний хувьд боломжийн түвшинд бэлтгэгдэж байгаа гэж боддог. Харин дунд шатныхан мэргэжлээ ахиулах тал дээр дутагдалтай зүйл бий. Учир нь уг асуудал уул уурхайн мэргэжлийн салбараасаа хөндийрч Хөдөлмөрийн яамны харьяанд очсон учраас эзэнгүйдэж, чанаргүйдэж байгаад сэтгэл зовниж явдаг. Уг нь мэргэжилтний чадварыг ахиулах тухай асуудал салбар яамныхаа харьяанд байх учиртай. Улмаар багш нарынх нь цалинг нэмж, материаллаг баазыг нь сайжруулвал чанаргүй байна гэдэг асуудлыг шийдэж болно. Мөн уул уурхайн мэргэжилтнүүдийг эрэлт хэрэгцээндээ үндэслэн цөөн тоогоор тооцоо судалгаатай бэлтгэх ёстой.

-Цаг гаргасанд баярлалаа. Танд эрүүл энхийг хүсье.