Тостын нуруунд уул уурхайн хайгуул, ашиглалтын 21 тусгай зөвшөөрөл олгосоноос 5 тусгай зөвшөөрөл нь цуцлагдаж үлдсэн 13 хайгуул, 3 ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн дагуу 12 аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулдаг. Ашиглалтын 43153.96 га талбайг Б.Чойжилсүрэн сайдын хувь эзэмшдэг "Саудгоби коэл транс” ХХК , мөн нүүрсний хайгуулын 10 талбайн 112681,08 га талбайг нэр бүхий долоон компани,  алтны хайгуулын гурван тусгай зөвшөөрлийн 6511,71 га талбайг нэр бүхий гурван компани, ховор металын ганц тусгай зөвшөөрлийн 19,35 га талбайг нэр бүхий компани, ашиглалтын хоёр тусгай зөвшөөрлийн талбайн 16361,72 га, хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн 8010,74 га нийт 24372 га талбайг Солонгосын хөрөнгө оруулалттай "АГМ Майнинг” ХХК эзэмшдэг. Харамсалтай нь энэ дурдсан талбайд 75 өрхийн 22847 толгой мал, 20 гаруй булаг шанд байна. Тостын нуруунд усан хагалбар зэргэлдээх уул хоорондын хөндийн газар доорх усны тэжээлийн гадаад муж давхцан оршдог. Иймээс энэ нуруунд бүрэлдэж байгаа урсац Хөвд орчмын булаг шанд, баян бүрдүүд цаашлаад Хуршуутын гол, Нарийн сухайт орчмын олон тооны худаг ус булаг шандыг тэжээж байдаг учир уул уурхайн ашиглалтын явцад хатаж ширгэх, устаж үгүй болох аюултай.

Тэгвэл хэд хоногийн өмнөөс энэ нуруун дахь уул уурхайн лицензтэй холбоотой нэгэн асуудал сөхөгдлөө. Тодруулбал, 2015 оны арваннэгдүгээр сард ирвэс хамгаалагч Т.Лхагвасүмбэрэл учир битүүлгээр амь насаа алдсан харамсалтай хэрэг гарсны дараа УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн Төрийн ордонд яаралтай хэвлэлийн хурал зарлаж "…Энэ хэрэгт манай компани ямар ч буруугүй” гэж мэдэгдэж байв.

Үүний дараа УИХ-ын гишүүн асан Ц.Оюунгэрэл, Л.Эрдэнэчимэг нарын есөн гишүүн 2016 оны гуравдугаар сарын 29-ний өдөр Тост, Тосон бумбын нурууг тусгай хамгаалалтад авахаар тогтоолын төсөл боловсруулан, УИХ-д өргөн мэдүүлсэнийг УИХ-ын хаврын чуулганаар хэлэлцэн, анхны хэлэлцүүлгээр баталсан юм. Ингэснээр Тост, Тосон бумбын нурууны 896 527.44 га-г Улсын тусгай хамгаалалтад авч, хилийн заагийг нь Засгийн газар батлах үлдээд байсан. Гэтэл долоо хоногийн өмнө Засгийн газрын хуралдаанаар Тост, Тосон бумбын нурууны байгалийн нөөц газрын хилийн заагийг 743058.00 га-гаар баталсан байна. Ингэснээр УИХ-ын тогтоолд тусгасан хэмжээнээс даруй 153 мянган га газрыг хилийн заагийн гадна үлдээжээ. Хэрэв Тост, Тосон бумбын нуруу, Хөвдийн гол гэж булаг шандтай газар хоёрын дундах газрыг ухаад эхэлбэл уулын урдуур урсаж байгаа гол, ус байхгүй болох аж. Түүх сөхвөл, 2015 оны арваннэгдүгээр сард Байгаль орчин ногоон хөгжил, аялал жуулчлалын сайд Н.Батцэрэг "…-Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын нутагт орших Тост, Тосон бумбын нурууг улсын тусгай хамгаалалтад авах асуудлыг 11 дүгээр сарын 30-ны өдөр Засгийн газрын хуралдаанаар оруулахаар бэлтгэж байна. Өнөөдөр байнгын хорооны хуралдаанд мэдээлэл хийх байсан боловч гишүүдийн ирц бүрдсэнгүй. Дэлхийд нэн ховордсон цоохор ирвэсийн нутаг. 22-24 тооны цоохор ирвэс тэнд байдаг юм байна. Мөн цөөн тооны аргаль бий. Хамгийн зөрчилтэй зүйл нь тэнд уул уурхайн үйл ажиллагаанаас болоод нэн ховордсон ирвэсийн нутагшил, бэлчээрт сөргөөр нөлөөлж байна гэж үздэг юм байна. Тиймээс энэ амьтны тоо толгойг хамгаалах ёстой. Энэ үүднээс Тост, Тосон бумбын уулыг улсын тусгай хамгаалалттай газарт авахаар бэлтгэж байна” гэж байв. Мөн УИХ-ын Өргөдлийн байнгын хорооны дарга О.Баасанхүү "…-Өргөдлийн байнгын хороо 16 гишүүнтэй. Өнөөдөр таван гишүүн ирээд, бусад нь ирсэнгүй. Яагаад гишүүд ирэхгүй байна вэ гэхээр Тост, Тосон бумбын нуруу гээд байгалийн тусгай хэрэгцээнд авах газар дээр 21 лиценз бий. Дураараа олгочихсон. Ашиглалтын хэдэн лиценз, үлдсэн нь хайгуулын лиценз. Нүүрс гэдэг бол байгалийн нөхөн сэргээлт хийх боломжгүй. Тэр дундаа Ирвэс хамгаалах сангийнхны хэлж буйгаар 21 лиценз олгосноос болж ирвэсийн тоо багассан гэсэн. 2015 оны 2 дугаар сараас хойш энэ асуудлыг сайдууд нь тавьж ирсэн. Олон улсын өмнө хүлээсэн конвенци гэж байгаа. Байгаль хамгаалах сангийн болон Олон улсын конвенцоор тусгай хэрэгцээнд авах ёстой. Харамсалтай нь Засгийн газрын хуралдаан болох үед санал гаргаад оруулж ирдэггүй. Хоёрдугаарт, Засгийн газарт оруулах үүрэг нь Хэрэг эрхлэх газрын даргад байдаг. Хэрэг эрхлэх газрын дарга нь санаатай, санамсаргүйгээр оруулж ирдэггүй. Үүнээс болоод сүүлийн үед асуудал үүсч байна. 21 лиценз дотор Их хурлын хэд, хэдэн гишүүний лиценз явж байгаа. Нөлөөлөл орчихоод байна” гэж байсан юм.

Харин өнөөдөр төр өөрчлөгдөж Б.Чойжилсүрэн гишүүн Сангийн сайд болжээ. Улмаар хувийн компанийнх нь эзэмшдэг лиценз бүхий газрыг тусгай хамгаалалтаас гаргаад "хаячихсан” байна гэнэ.  Энэ үнэн үү. Нийгэм даяараа л шогширч сууна. Хэрэв энэ үнэн бол дээрх 153 мянган га газрыг буцаагаад тусгай хамгаалалтад оруулж чадах уу. Үгүй л болов уу. Зарим хүний хэлж байгаачлан "…Сангийн сайд хүнд энэ зэргийн юм байж л таарна. Тосон бумбыг ухах эрх түүнд бий” гээд өнгөрөх магадлал өндөр юм.

Эх сурвалж: www.aguulga.mn