Нүүрс үнс болж, мөхөл нь мөдхөн ирнэ хэмээн хашхирч явсан шинжээчид дуугаа хураах боллоо. Учир нь тэдний таамаг талаар өнгөрөв. Дуулиан дагуулсан шинжээчдийн зөгнөл зөрүүтэй байсныг сүүлийн хэдэн сарын нүүрсний ханш батлав. Хар "алт”-ыг бүдгэрүүлж, ханшийг нь "харлуулах” тусам нүүрсний үнэ эрчээ аван, чангарсаар. Ялангуяа, ихэнх эрдсийн үнэ ёроолоосоо өндийлгүй өнөөг хүрч байхад нүүрсний ханш найдвар түрүүлэн, цойлж байна.

Нүүрсний орлого зэсийнхийг давжээ

Хар "алт”-ны ханш оны өмнөөс л монголчуудын магнайг тэнийлгэсэн. Гэхдээ өнгөрсөн оны арваннэгдүгээр сард эхэлсэн үнийн өсөлт түр зуурынх хэмээн таамаглаж байсан хүн олон. Харин тэд ч, бид ч алджээ. Нүүр буруулна гэж таамагласан нүүрсний ханш өнгөрсөн сараас дахин чангарч эхэллээ.

Далайн чанадад нүүрсний үнэ зоргоор чангарч буй талаар дэлхийн хэвлэлүүд шуугиж байна. Өнгөрсөн долоо хоногт Австралийн сайн чанарын коксжих нүүрсний жишиг ханш 300 ам.долларыг давжээ. Тонн нүүрсний спот ханш 314 ам.долларт хүрсэн нь тус жишиг үнийг тооцож эхэлснээс хойших дээд цэг. Эргэн сануулахад, оны өмнөхөн нүүрсний ханш огцом чангарч, 308 ам.доллар хүртэл цойлсон. Тэгвэл энэ хэдэн хоногийн хугацаанд үүнээс ч илүү өссөнийг ханшийн муруйгаас харна уу.

НҮҮРС ЗЭСИЙГ ГҮЙЦЭВ

Дэлхийн зах зээлд гялалзаж буй хар "алт” Монголд ч гэрлээ өгөв. Монголын эдийн засагт эзлэх нүүрсний нөлөө үлэмж хэмжээгээр ахижээ. Энэ оны эхний улирлын байдлаар Монгол Улсын экспортын нийт орлогын 41 хувийг нүүрс дангаар бүрдүүлсэн байна. Энэ нь сүүлийн дөрвөн жилийн хамгийн өндөр үзүүлэлт. Өнгөрсөн гурван сарын хугацаанд манай улс эрдсийн экспортоос нийт 1.1 тэрбум ам.долларын орлого олсон. Үүний тал хувийг өнөөх нүүрс л авчирсан байна. (Инфографик-1) Ингэснээр нүүрсний орлого зэсийнхийг давжээ. Энэ нь "Оюутолгой”-н уурхай ашиглалтад орсноос хойш анхны тохиолдол болов. Тоон үзүүлэлтээс үзвэл, Монгол яалт ч үгүй нүүрсний улс болжээ.

Үндэсний статистикийн хорооны мэдээллээр нүүрсний экспортын орлого 5.4 дахин өсөж, 538.4 сая ам.долларт хүрсэн. (Инфографик-2) Үнийн өсөлт нь орлогын тэлэлтийг өдөөсөн. Зөвхөн гуравдугаар сард гэхэд монголчууд 3.3 сая тонн нүүрс экспортолж, 214 орчим сая ам.долларын орлого олсон байна. Хар "алт” ийнхүү ногоон жим татуулжээ. Ингээд зогсохгүй сүүлийн гурван сард биет хэмжээгээр 8.1 сая тонн нүүрс экспортолсон нь жилийн өмнөхөөс 2.5 дахин дээшилсэн дүн. Хар "алт”-наас үүдэлтэй орлогын тэлэлт нь өсөлт ховордсон энэ үед Монголын эдийн засагт тохиосон хамгийн гэгээтэй мэдээний нэг байв.

ҮНЭ ӨСӨХ ЦОНХ ҮЕ

Монгол төдийгүй нүүрс экспортлогч орнуудыг баярлуулсан үнэ яагаад өсөв. Уг нь ханш газардаж, сүйрэл ирнэ гэцгээж байсан биш билүү. Дэлхийн зах зээлд чангарч буй ханшийн өсөлт олон хүчин зүйлээс үүдэлтэй болохыг шинжээчид тайлбарлаж байна. Өөрөөр хэлбэл, үнийг өсгөх тохироо бүрджээ. Өнгөрсөн сарын сүүлчээр Австралийн зүүн хойд эргийг "Debbie” далайн хар салхи дайран өнгөрлөө. Ингэснээр дэлхийн коксжих нүүрсний нийт нийлүүлэлтийн 58 хувийг бүрдүүлдэг бүс нутаг байгалийн гамшигт өртөв. Зүүн хойд эргийн томоохон уурхайнууд үүдээ барьж, тээвэрлэлт нь түр зогсчээ. "Debbie" цагт 260 км хүрч ширүүссэн нь 2011 онд тус нутгийг дайран өнгөрсөн "Yasi" хар салхинаас хойших хамгийн хүчтэйд тооцогдсон юм.

"Debbie"- гийн улмаас зүүн хойд эргийн нүүрс тээврийн дөрвөн шугам хаагдаж, нийлүүлэлт хагас сарын хугацаанд гацаад байна. Компаниудын өгч буй мэдээллээр, эдгээр шугамны гурвыг нь өнгөрсөн долоо хоногт багтаан засаж дуусгахаар төлөвлөсөн. Үлдсэн гол шугамны засварын ажил үргэлжилж байгаа бөгөөд ирэх сарын 8-наас өмнө тээвэрлэлт хийх боломжгүй гэдгийг салбарынхан мэдэгдээд байгаа юм.

Түүхий эдийн гол нийлүүлэгч Австралид тохиосон хар салхи дэлхийн зах зээлийг ч доргиолоо. Хар "алт”-ны нийлүүлэлт багасаж, ханш чангарав. Гэтэл үүнтэй зэрэгцээд дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай АНУ-аас нүүрсэнд найр тавьж буйгаа зарлав. Тус улсын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп нүүрсний шинэ эринийг эхлүүлэв. Тэрбээр нүүрстэй дайн зарлаж байсан Барак Обамагийн хоригийг цуцалж, Засгийн газрын хэт их оролцоог бууруулахаа мэдэгдлээ.

Үүнээс гадна өнгөрсөн жилүүдэд өрнөсөн үнийн уналт нүүрсний компаниудыг сүйрэл рүү түлхсэн. Нэгэн цагт зах зээлийг түүчээлж байсан "Peabody energy” зэрэг компаниуд дампуурлаа зарлахад хүргэсэн юм. Хувийн хэвшлийн хүндрэлтэй зэрэгцээд олон улсын харилцаан дахь хурцадмал байдал нүүрсний зах зээлд бараан хөшиг татлаа. Хятадын зах зээлийн гол тоглогчдын нэг Умард Солонгосын зарим арга хэмжээ олон улсын удирдагчдын бухимдлыг төрүүлжээ. Тиймээс урд хөрш Умард Солонгосын нүүрсний худалдаанд хориг тавилаа. Ингэснээр Хятадыг чиглэх нүүрсний импортоор Австрали, Индонез, Монголын дараа ордог дөрөв дэх том нийлүүлэгч өрсөлдөөнөөс мултрав. Улмаар урд хөршийн зах зээлд ойролцоогоор 20 сая тонн нүүрсний "цоорхой” үүссэн юм.

•  Нүүрсний экспортын орлого 5.4 дахин өсөж, 538.4 сая ам.долларт хүрсэн.
•  Биет хэмжээгээр 8.1 сая тонн нүүрс экспортолсон нь жилийн өмнөхөөс 2.5 дахин дээшилсэн дүн.
•  Хар "алт"-наас үүдэлтэй орлогын тэлэлт өсөлт ховордсон энэ үед Монголын эдийн засагт тохиосон хамгийн гэгээтэй мэдээний нэг байв.

Дэлхийн зах зээлд шил шилээ дарсан эдгээр мэдээтэй зэрэгцээд манайд ч ахиц гарав. Манай улсын нүүрсний том, жижиг төслүүд хөдөлгөөнд оров. Монгол Улсын гол экспортлогч "Эрдэнэс Тавантолгой” компани Баруун цанхийн нүүрсээ зах зээлийн үнэд ойртуулж худалдаалж эхэлсэн. Мөн БНХАУ-ын "Chalco”-д төлөх өрийн үлдэгдлээ барагдуулж дууссан, одоогоор 10 машин нүүрсний тооцоо үлдсэн байгаа талаар "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн гүйцэтгэх захирал Д.Ариунболд мэдээлсэн. Мөн Улаанбаатар төмөр зам Дорноговь аймгийн Олон Овоогийн өртөөгөө өргөтгөн, Хятадын Тяньжин боомт хүртэл төмөр замаар нүүрс тээвэрлэж эхэлсэн билээ.

Нарийн сухайтын ордод олборлолт явуулж байгаа "Монголын алт корпораци” буюу "МАК” компани уурхайн амны нөхцөлөөр нүүрсээ тонн тутмыг нь 340 юаниар борлуулж байгаа бол "Энержи Ресурс” оны эхэн үед Ухаа худагийн нүүрсийг тонн тутмыг нь 120 орчим ам.доллараар борлуулж байсан юм.

Экологийн дайсан энэ түүхий эдэд эрсдэл бий 

Хилийн гадна болон дотно өрнөсөн эдгээр үйл явдал нүүрсний зах зээлийг эргэлт буцалтгүй сэргээлээ. Ингэснээр нүүрс Монголын эдийн засгийн найдвар болгочихоод байна. Монголын эдийн засагт өсөлт авчирч буй цөөн бүтэгдээхүүний нэг нь маргаангүй нүүрс болж хувираад байгаа. Нүүрсний өсөлтөөс үүдэлтэй орлого энэ онд Монголын эдийн засгийг 2.5 хувь хүртэл өсгөхөд нөлөөлнө гэж Азийн хөгжлийн банк үзжээ. Тус банкны таамгаар энэ онд нүүрс "олимп”-ийн найдвар болох нь.

Гэхдээ экологийн дайсан энэ түүхий эдэд эрсдэл бий. Эдийн засгийн хөшүүргээс үүдэн зарим улс нүүрстэй хийх дайндаа цэг тавьж байгаа нь үнэн. Гэвч дэлхий даяар нүүрсийг хумих хандлагатай. Тиймээс ч хэт найдах хэрэггүй хэмээн шинжээчид сануулж байгаа.

Олон улсын шинжээчдийн зүгээс ирэх онуудад хар "алт”- ны ханш огцом биш ч алгуур өснө гэж үзэж байна. Үүнд манай экспортын нүүрсний 96 хувийг нийлүүлдэг урд хөрш үлэмж нөлөө үзүүлнэ. Гэтэл манай гол худалдан авагчийн хэтэвч хэсэгтээ л түнтийхгүй нь тодорхой болж байна. Урд хөршийн макро эдийн засгийн өсөлт ирэх жилүүдэд улам саарах төлөвийг олон улсын байгууллагууд танилцуулж эхэллээ. Үүнтэй зэрэгцээд шинэ өрсөлдөгч ч нэмэгдэх нь. БНСУ болон Япон улс нүүрсний нөөцөө уудлахаар зэхэж байна. Тэд шинэ уурхай бариад эхэлсэн төдийгүй Энэтхэг, ОХУ ч нийлүүлэлтээ тэлэхээр бэлдэж байна. Мөн Европын холбоо нүүрсний уурхай ашиглах, шинээр нээхийг шүүмжилсэн хэвээр.

Үүнээс үзэхэд, нүүрс нүүр буруулж ч мэдэх нь. Тиймээс бид хэрхэх нь тодорхойгүй зах зээлийг харах бус өртгийг бууруулах алхмаа өөрсдөө хийх цаг болжээ. Манай улсад уул уурхайн 3000 лиценз бий. Эдгээрийн 242-ыг нүүрсний компаниуд эзэмшдэг. Ганц компанийг эс тооцвол бид өнөөг хүртэл нүүрсээ шууд олборлоод л урд хилээр зөөсөөр байгаа. Улам ширүүсэх өрсөлдөөнд бэлэн байхын тулд өнөөх л төмөр замаа тавих, шороо, чулуутай нүүрсээ угаан, боловсруулах шаардлага тулгарч байна. Эс бөгөөс нүүрсний ханш дэлхийн зах зээлд яаж ч "галзуурсан” бидэнд хамаагүй байх нь.  

Г.Байгал