Газрын тосны ханш газардаж байна. Өнгөрсөн сарын сүүлээс өсөж эхэлсэн газрын тосны ханш дөрөвдүгээр сарын дунд гэхэд 55 ам.долларыг давсан. Гэвч эргэн суларсаар өдгөө 51 ам.долларт хэлбэлзэж байна. Өгсөөд, уруудсан Brent-ийн ханшийн муруй яг л уул шиг харагдах аж. Харин Хойд Америкаас олборлодог West Texas төрлийн газрын тосны ханш 50 ам.доллараас доошилжээ. Бараа, үйлчилгээний үнэд чухал нөлөөтэй түлш, түүний түүхий эд болох газрын тосны ханш ийн буурч байна.

Харин манайд шатахууны үнэ буурах шинж бүрхэг хэвээр. Албаныхны зүгээс ирэх саруудад автобензин, дизель түлшний үнэ нэмэгдэнэ гэдгийг сануулсан. Гагцхүү үнийг огцом чангаруулж, иргэдийг цочроохгүй байхад анхаарч буйгаа өгүүлсэн юм.

Эргэн сануулахад, одоогоос зургаан сарын өмнө Засгийн газраас автобензин, дизель түлшний онцгой албан татварыг бууруулсан. Гэвч тонн тутамд нь 130-280 мянган төгрөгөөр хөнгөлөөд байхад дотоодын шатахуун импортлогчид жижиглэнгийн үнээ 100 төгрөгөөр өсгөсөн юм. Үнээ ийн өсгөсөн нь зах зээлд газрын тосны ханш хэдэн сар дараалан чангарснаас үүдэлтэй гэж шатахуун импортлогчид тайлбарлаж байлаа.

Манайд шатахууны үнэ буурах шинж бүрхэг хэвээр

Тэгвэл удахгүй, тодорхой хэлбэл, ирэх долдугаар сараас автобензин, дизель түлшний албан татварыг эргээд нэмэх гэж байна. Үе шаттай нэмэх уг татварын өсөлтөөс 2017 онд гэхэд 103.2 тэрбум төгрөгийг төсөвт төвлөрүүлэхээр тусгажээ. Төр татварыг нь танаад байхад үнээ нэмдэг компаниуд одоо үе шаттай өсгөхөөр ханшаа унагахгүй нь лав. Одоогоор харьцангуй тог твортой байгаа шатахууны ханш ирэх долдугаар сард нэмэгдэх төлөвтэй байна. Гэхдээ үнийг шатахуун импортлогч хэдэн компани нийлээд нэмчихгүй. Бараа, үйлчилгээний үнэд хүчтэй нөлөөлдөг тус үнийг олон талт зөвлөл болон Сангийн яамны саналыг харгалзан тогтоох аж.

Автобензин, дизель түлшний албан татварыг нэмэх хугацаа ойртох тусам Засгийн газар ч үнийн өсөлтийг саармагжуулах арга зам эрэлхийлж байгаа аж. Монгол Улсаас ОХУ-ын "Rosneft" компанид хандан 2017 онд нийлүүлэх шатахууны үнээ хямдруулах санал тавьжээ. Тодруулбал, төвийн бүсээр орж ирэх түлшний үнийг 10 ам.доллар, баруун болон зүүн бүсийнхийг 20 ам.доллараар буулгахыг хүсчээ. Харин манай хэрэгцээний 94 хувийг дангаар хангадаг "Rosneft" компани ирэх зургадугаар сард хариу хэлэхээ мэдэгдсэн байна.

Үүнээс гадна БНХАУ-ын "China Oil” компаниас 2017 онд нийлүүлэх шатахууны хэмжээ, гэрээний нөхцөл болон үнэ тооцох томьёоллыг өөрчлөхөөр уулзсан байна. Энэ үеэр баруун бүсээр буюу Говь- Алтай аймгийн Бургастай, Ховд аймгийн Ярантын боомтоор нийлүүлэх асуудлыг хэлэлцэж, шатахууны төрөл, хэмжээ, тээврийн нөхцөл, агуулахын багтаамжийн талаар хамтран судалгаа хийхээр тохиролцжээ.

•  Үнийг огцом чангаруулж, иргэдийг цочроохгүй байхад анхаарч буйгаа өгүүлсэн юм.
•  Бараа, үйлчилгээний үнэд хүчтэй нөлөөлдөг тус үнийг олон талт зөвлөл болон Сангийн яамны саналыг харгалзан тогтоох аж.
•  Шатахууны үнийн өсөлтийг далимдуулж үнэ үндэслэлгүй өсгөдөг. 

Албаныхан үнийн өсөлтийг ийн саармагжууллаа гэхэд ханш жаахан л өсөхөд, элдэв шалтаг тоочоод бараа, бүтээгдэхүүний үнийг өсгөчихдөг бизнес эрхлэгчид бий. Бүр үнээ өсгөхдөө гуяа алгадчихаад, шатахууны үнэ буумагц барааны үнээ буулгадаггүй нийтлэг дутагдал ч манайд байдаг. Түүгээр ч үл барам шатахууны үнийн өсөлтийг далимдуулж үнэ үндэслэлгүй өсгөдөг.

Өнгөрсөн хоёрдугаар сард түлшний үнэ нэмэгдсэн даруйд таксины жолооч буюу хувиараа тээвэр эрхлэгчид үйлчилгээний хөлсөө нэг километрийг нь 100 төгрөгөөр нэмсэн. Гэвч тооцоод үзэхээр шатахууны үнэ 100 төгрөгөөр нэмэгдэхэд километрийн хөлс нь 10 төгрөгөөр л нэмэгдэхэд хангалттай гэсэн хариу гарсан юм. Өөрөөр хэлбэл, таксины жолооч нар бараг 10 дахин өсгөжээ.

Үе үеийн Засгийн газарт бензиний үнэ дарамт болж ирснийг бид мэднэ. Тухайлбал, 2008 онд бензиний үнэ 369 төгрөгөөр өссөн нь өмнөх оны үнийн түвшингээс 38.7 хувиар дээшилсэн байна. Гэтэл килограмм гурилын үнэ 58 хувиар өсөх жишээтэй. Харин ханш бага зэрэг сулрах үед гурилын үнэ буураагүй болохыг ханшийн мэдээллээс харж болно. Угтаа зах зээлийн зарчмаараа буух үедээ буураад, өсөх үедээ өгсөх учиртай. Гэвч энэ зарчим манайд яах аргагүй гаждаг. Бид ч энэ гажигт бүр дасал болж, энгийн, хэвийн мэтээр ойлгож эхлээд байна. Харин шатахууны үнэ өсвөл дагаад нэмэгддэг хууль хэзээ ч гажиж байсангүй.

Тэгэхээр бензиний үнэ нэмэгдвэл өнөөх жишгээрээ барааны ханш уралдаад өснө. Гэтэл иргэдийн хэтэвч одоо ямар байгаа билээ. Улам л нимгэрч, худалдан авах чадвар нь доройтсоор байгаа. Өнгөрсөн жилүүдтэй харьцуулахад өрхийн орлого, иргэдийн хэрэглээ хумигдсан. Ийм эмзэг үед төсвийн "нүх”-ийг нөхөхийн тулд Засгийн газар өрхийн хэтэвчийг цоолсон. Энэ нь мэдээж иргэдийн амьдралд дарамт болох нь тодорхой. Гэтэл шатахуунаас үүдэн бараг бүх бараа, үйлчилгээний үнэ нэмэгдэнэ. Дахиад л иргэдийн нуруун дээрх ачаа өснө.

Гэхдээ энэ дарамтыг улам хүндрүүлэхгүй байлгах боломж албаныханд бий. Шатахуунаас үүдэн үлэмж хэмжээгээр өсдөг өргөн хэрэглээний бараа, үйлчилгээний үнийг зах зээлийн зарчим, эдийн засгийн үндэслэлтэй болговол иргэдийн дарамт хөнгөрөх бололцоо бий. Хэрээс хэтэрсэн өсөлтийг хазаарлахад холбогдох байгууллагуудын үүрэг оролцоо чухал байнаа. Шатахууны татварыг хүчээр нэмсэн Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлагууд үнийн өсөлтийг шударгаар тогтооход төмөр нүүрээ харуулж чадвал иргэдийн амьдралд бага боловч нөлөөлнө. Эс бөгөөс үнийн өсөлт зах зээлийг бүрхэж, хямралын хөлд чирэгдсэн иргэдэд илүү дарамт болох нь.  

Г.Байгал