Ус өөрөө хүний амьдралын хамгийн түгээмэл, хамгийн чухал, нэн тэргүүний хэрэглээ учираас алтнаас ч үнэтэй бөгөөд усгүйгээр дэлхийд нэг ч амьдрал бүрэлдэн бий болохгүй байсан билээ. Дэлхийн улс орнууд ундны цэвэр усны хомсдолд орсоноос болж нийгмийн гүн хямрал, улс орны доройтол, мөхөл гээд олон асуудалтай тулгарч ирсэн байна. Түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн өндөр хөгжилтэй соёл иргэншилүүд усыг даган үүсэн бий болж, хөгжиж, цэцэглэж, харин усны гольдрол нь өөрчилөгдөж, хуурайшин ширгэхэд мөхөж устсан түүх их бий.

Чингис хааны байлдан дагуулсан Тангуд улс түүний байлдан дагуулалтаас бус Яргай хотыг дайран урсдаг байсан гол мөрөн ширгэж, цөлжилт эрчимтэй явагдсны улмаас устан үгүй болсоныг өнөөдөр түүхчид нэгэнт нотлоод байна. Ус хүн төрөлхтөний амин чухал асуудал байсаар ирсэн төдийгүй соёл иргэншил үүсэх, мөхөх олон нөхцлийн хамгийн гол нөлөө үзүүлэгч хүчин зүйл байсныг түүхийн олон баримт гэрчилнэ.

Энэ ч үүднээс монголчууд усыг чандмань эрдэнэ хэмээн дээдлэх бөгөөд усыг хайрлан хамгаалах олон зан үйлийг гүйцэтгэж ирсэн байдаг билээ. Манай улс говь, тал, хээр хосолсон нутагтай, усны гурван том хагалбарын заагт, харьцангуй өндөрлөг, Ази-Номхон далайн бүс нутгийн хамгийн хур тунадас багатай, хуурайшилт ихтэй хэсэгт оршдог.

Газар нутгийн онцлогоос шалтгаалан ундны цэвэр усны хэрэглээнийхээ 80 орчим хувийг газрын доорхи усаар хангах болов. Манай улс нөхөн сэргээгдэх боломж хомс газрын доорх гүний усаа эдийн засагт түлхүү ашигладаг атлаа нутгийн хойд хэсэгт хуримтлагдан, гадагш урсдаг гол мөрнөө бусдад үнэггүй шахам бусдад "бэлэглэдэг” ус ашиглалтын оновчгүй, төрийн бодлоггүй улс орон юм. Гадаргын усны нөөц байхгүй гэж хэлж болох говийн бүсэд томоохон ус хэрэглэгчид бий болсон ч гадаргын усны гол эх үүсвэр нь эсрэг зүг рүү буюу манай улсаас гадагш урсан оддог онцлогтой. Манай орны усны нөөц гадаргын ба газрын доорхи уснаас бүрэлдэх бөгөөд нийт хэмжээ нь 608.3 шоо км, гадаргын усны нөөц 4.9 шоо кмгазрын доорхи усны нөөц нь 10.8 шоо километр хэмээн тогтоогджээ.

Түүнээс гадна манай орны усны нөөц, түүний чанарын хувьд хэд хэдэн өвөрмөц онцлог байдгийг энд тодруулъя. Тухайлбал, усны нөөцийн тархалт туйлын жигд бус, чанар найрлага нь ч оршин буй газар нутаг, байгалийн бүс бүслүүр, агуулж буй чулуулгийн тогтоц, найрлагаасаа хамаарч ихээхэн өөр өөр байдаг. Гадаргын усны нөөцийн 70 хувь нь Алтай, Хангай, Хэнтийн нуруу, Хөвсгөлийн уулс, Их хянганы нуруу зэрэг уул нуруудын өндөрлөг хэсэг буюу нийт нутаг дэвсгэрийн 30 орчим хувийг эзлэх талбайд бүрэлдэн бий болдог. Үүнээс бүрэлдсэн нөөц нь Хойд мөсөн далай, Номхон далай, Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савууд орших ба тэдгээрт багтах 17 томоохон гол, мөрөн түүний цутгалуудыг тэжээж, хөрш орнууд руу урсан оддог. Өөрөөр хэлбэл манай улс гадаргын усаа эдийн засгийн эргэлтэд одоог хүртэл оруулж чадалгүй гадагш нь гаргадаг дэлхийд бараг цорын ганц улс гэхэд болно.

2007 онд явуулсан гадаргын усны тооллогоор манай орны гол горхины 887, булаг шандны 2096, нуур тойрмын 1166 нь хатаж, ширгэсэн урьдчилсан дүн гарчээ. Энэ нь нийт гол мөрний 21 хувь, горхи булагны 29 хувь, нуур тойрмын 45.4 хувь, рашааны 15 орчим хувь нь хатаж ширгэсэн байна гэсэн үг юм. Хархираа, Түргэн, Цамбагарав, Таван богд уулсын мөстөлийн талбай нь 1940 оныхоос 30 гаруй хувиар багасчээ. Үүнд уул уурхай, газар тариалан, үйлдвэрлэл гэхээсээ илүүтэй дэлхий нийтэд нүүрлээд буй уур амьсгалын өөрчлөлт, дулаарлын нөлөө монгол улсын нутаг дэвсгэр, ялангуяа усны нөөц дээр тодорхой ажиглагдаж, усны нөөцийн хомсдол нүүрлэж болзошгүй болоод байна.

Нөөцийн ихэнхи хэсэг нь улсын хилээс гадагшаа урсч, ууршилтын өөрчлөлт нь унах хур тундасны хэмжээний өсөлтөөс давж, хуурайшил их хэмжээгээр явагдаж олон гол горхи ширгэж байна. Газрын доорхи усны нөөц тодорхой хэмжээгээр байдаг боловч эргэж нөхөн сэлбэгдэх хугацаа нь удаан тул ашиглаж болох нөөцийн хэмжээ тун бага, эргэн нөхөгдөх боломж хомс гэдгийг усны чиглэлийн мэргэжилтэнгүүд санал нэгтэй өгүүлдэг.

УСНЫ НӨӨЦ АШИГЛАЛТ

Усны нөөцийн ашиглалт, хэрэглээ нь хүн амын унд ахуйн хэрэглээ, бэлчээр усжуулалт, усалгаатай газар тариалан, төрөл бүрийн боловсруулах болонуул уурхай, эрчим хүчний үйлдвэр, аялал жуулчлал, ногоон байгууламж, байгаль орчныг нөхөн сэргээх, хамгаалах зэрэг зорилгоор ашиглаж буй усны хэмжээнээс бүрэлддэг.

Өнөөгийн байдлаар манай улсын хэмжээнд жилд 433.9 сая шоо метр усыг хэрэглэж, ашиглаж байна. Хүн амын унд ахуйн ус хэрэглээний байдлыг авч үзвэл манай орны нийт хүн амын 30.8 хувь нь төвлөрсөн ус түгээгүүрийн сүлжээнээс, 24.8 хувь нь зөөврийн ус тээврийн үйлчилгээнээс, 37.7 хувь ус түгээх байр, худгаас, 9.1 хувь нь булаг, шанд, гол горхины уснаас авч хэрэглэж байна гэсэн судалгаа бий. Ус хэрэглээний түвшин нь орон сууцанд оршин суугчдын хоногийн ус хэрэглээ нь 230-350 литр, хөдөө орон нутаг болон гэр хороололд оршин суугчид хоногт дунджаар дөнгөж 5-10 литр ус хэрэглэж байна гэсэн судалгааны дүн байдаг. Хүн ам хот руу суурьших хөдөлгөөн ихсэснээр хот суурины хүн амын усны хэрэглээнээс гадна бэлчээр усжуулалтын шаардлага ч өсч байна.

Монгол улсын Үндсэн хуульд "…усны нөөц нь гагцхүү ард түмний мэдэлд, төрийн хамгаалалтанд байна.” гэж зааснаас гадна усыг хамгаалах, хэрэглэх, усны нөөцыг нэмэгдүүлэх, ус ашиглалт, ариутгах татуурга, ариун цэврийн байгууламжийн хүрэлцээ хангамж, усны эрүүл ахуйн олон талт харилцааг зохицуулах чиглэлээр 30 гаруй хуульд тодорхой заалтуудыг оруулж, усны нөөцийг хамгаалах, ашиглах харилцаанд хуулиар тогтоогдсон үүрэг бүхий 27 субьектийг тодорхойлжээ. Энэхүү 27 субьект нь усны нөөцийг ашиглах, хамгаалах чиглэлээр нийт 200 гаруй нэр төрлийн ажил үүргийг гүйцэтгэдэг боловч зарим ажлыг гүйцэтгэх субьектийг хуульд тодорхой заагаагүй, ажил үүргийг давхардуулсан, эрхзүйн зохицуулалт нь тодорхой бус байдаг байна.

Өөрөөр хэлбэл манай улс усны талаар нэгдсэн, үндэсний хэмжээний томоохон бодлого байхгүй гэж хэлэхэд болно. Усны нөөцийг бүрдүүлэх, гадагш урсгалтай гол мөрний урсацыг тохируулах замаар бүс нутаг, газар тариалан, үйлдвэрлэл, уул уурхайгаа хөгжүүлэх төрийн бодлого илт үгүйлэгдэж байна. Тиймээс гадагш урсч буй гол мөрний урсгалыг эх орныхоо эдийн засгийн эргэлтэд оруулах замаар урагш харж, усны үнэ цэнийг бий болгож, эдийн засгийн хамгийн гол хөшүүрэг бол ус гэж тодорхойлох цаг болоод байна. Усгүйгээр хүн төрөлхтөн амьд байхгүй нь тодорхой шиг усгүйгээр улс орон хөгжих боломж ирээдүйд улам бүр хомсдох цаг ирээд байна.

Д.Оюун