Дайны хар мөр зөвхөн номын хуудаснаа бичигддэггүй. Хагацал, өнчрөл дагуулсан хүйтэн дайны жилүүд хүмүүсийн сэтгэлд хар толбо үлдээсэн байдаг. Түүгээр барахгүй байгаль, эх газарт ч сорви тогтоодог аж. Тэсрэх бөмбөгийн хэлтэрхий, сэндийчиж ухсан нуувч, газрын тос, шатахууны үлдэгдэл гээд дайны хар мөрийг тоочоод баршгүй. Манай улс Дэлхийн II дайн, Халх голын дайны хөлд багагүй нэрвэгдсэн. Тухайн үеийн ЗХУ-ын цэргүүд манай нутагт 1920-1993 оны хооронд байрлаж, бараг аймаг бүрт цэргийн бааз байгуулжээ. Гэвч 1989 оны тавдугаар сарын 15-нд ЗХУ-ын удирдагч Михайл Горбачёвын шийдвэрээр манайд байрлаж байсан 39 армийн цэргээ гэнэт татсан байдаг. Цэргүүдийн сүүлч нь 1993 онд Монгол Улсыг орхин гарсан юм. Ийнхүү 1816 танк, хуягласан 2531 автомашин, 190 нисэх онгоц, 130 нисдэг тэрэг ОХУ-руу буцсан тухай "Коммерсант” сонины 2005 оны тавдугаар сарын дугаараас уншиж болно.

Хуучин цэргийн баазууд ашиглагдахаа больсон ч орчноо бохирдуулсаар байдаг

ЗХУ баруун Герман болон Европын зарим орноос цэргээ татахдаа армийн барилга байгууламж, техник, зэвсгийг тухайн улсад нь хүлээлгэн өгсөн гэдэг.

Цэргийн ангийн цогцолборууд, ялангуяа байлдааны бэлтгэл хийж байсан талбаруудыг цэвэрлэж, заримд нь нөхөн төлбөр олгосон баримт ч байна. Гэтэл манай улс үүнээс ганцаараа үлдэж хоцорчээ. ЗХУ-ын цэргүүд өмссөн хувцастайгаа шахам Монголоос яаран гарсан тул барилга, байгууламжаа хүлээлгэж өгөх цаг ч гараагүй гэлцдэг. Үр дүнд нь монголчууд 20 гаруй жил цэрэг, зэвсгийн үлдэгдлээр бохирдсон орчинд амьдарч ирснийг энэ хугацаанд хэн ч хөндсөнгүй.

ЦЭРГИЙН БАЛГАСУУДЫН БАЛАГ

Өдгөө манай улсад ЗХУ-ын арми байсан 32 байршил байгааг ШУА-ын Газар зүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн судлаачид тогтоожээ. Эдгээрээс дөнгөж зургааг нь Батлан хамгаалах яам үндсэн зориулалтаар нь ашиглаж байгаа бол үлдсэн нь суурин газар, эсвэл орхигдсон балгас болсон байна. Тодруулбал, ЗХУ-ын армийн мэдэлд байсан 10.9 мянган га-гаас дөнгөж 3400 га талбайг л цэргийн зориулалтаар ашиглаж байгаа аж.

Тус хүрээлэнгийн судлаачид 2013 онд олон улсын нэгэн байгууллагын санхүүжилтээр "Энхийн төлөө шинжлэх ухаан” төсөл хэрэгжүүлж эхэлснийг мэдэх хүн цөөн. Төслийн хүрээнд ОХУ-ын арми цэргийн зориулалтаар ашиглаж байсан газруудын бохирдлын үнэлгээг хийж, саяхан дүгнэлтээ гаргажээ. Үүнд, Дорноговь аймгийн Сайншанд, Говь-Сүмбэр аймгийн Чойр, Дорнод аймгийн Чойбалсан болон Улаанбаатар хотын Налайх, Багануур дүүрэг дэх цэргийн хуучин баазуудын ойр орчмын газар их хэмжээний бохирдолтой байгааг тогтоосон байна. Эдгээр газруудааас дээж авч, лабораторид шинжлүүлэхэд зарим хүнд металл болон газрын тосны элементүүд олон улсын стандартаас давсан нь илэрчээ.

Улаанбаатар хотын Багахангай бол армийн суурин дээр боссон дүүрэг. Энд 12 дугаар мотобуудлагын дивиз, нисдэг цэргийн отряд, 598 дугаар мотобуудлагын полк зэрэг байрлаж байсан. Тэсрэх, дэлбэрэх бодисын агуулах, нисэх онгоцны талбай болон бусад хэсгээс дээж аван судлахад газрын тосны бүтээгдэхүүний бохирдол их хэмжээтэй гарчээ. Түүнчлэн, хуучин барилгын үлдэгдэл, балгасуудын хог хаягдал нь хүний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөхүйц хэмжээнд байгаа аж. Багахангай дүүрэг 4000 гаруй хүн амтай. Гэтэл барилгын хог, хаягдал нь суурьшлын бүстэйгээ асар ойр, хаяа нийлж байгаа нь судлаачдын санааг зовоож байна.

НҮБ-ын Эрүүл мэндийн байгууллагаас 1959-1972 онд боловсруулсан барилгын бүх материал хүнд металлын агууламж ихтэй гэдгийг анхааруулсан байдаг. Ялангуяа, хар тугалга, цайр, никель зэрэг байгальд байх ёсгүй элементүүдийг ихээр агуулдаг. Тиймээс ийм барилгын хог, хаягдлаар амьсгалах, ойр орчимд амьдрах нь эрсдэлтэй гэж үздэг байна. Мөн цэргийн эдгээр хуучин баазын барилгуудын хог, хаягдлаас асбест гэдэг химийн хорт найрлага ялгарах магадлал өндөр байгаа аж. Энэ нь шохойн чулуунаас гаралтай нийлмэл бодис бөгөөд уушгины хавдрын эх үүсвэр болдог. Жижиг хэсгүүд нь амьсгалаар дамжин уушгинд очиж наалддаг юм байна. Ингэснээр уушгийг шохойжуулж, тэлэх, шинэ эд эс хөгжих боломжийг боомилдог. Цаашлаад уушгины судасны үйл ажиллагааг доголдуулж, ургацаг үүсгэдэг аж.

Зөвхөн Баганхангай дүүрэгт ийм эрсдэл нүүрлээгүй. Дорноговь аймгийн Сайншанд хотод 91 дүгээр артиллерийн дивиз, инженерийн батальон, агаарын хүчин байсан бол Говьсүмбэр аймгийн Чойрт 21 дүгээр мотобуудлагын дивиз байв. Эдгээр хотод орос цэргүүдийн амьдарч байсан орон сууцыг засварлаж, орон нутгийн иргэд амьдарч байгаа. Харамсалтай нь, дээрх хүнд металлын бохирдол энд ч бас хязгаараас давсан.

Чойрт л гэхэд орос цэргүүдийн байсан орон сууцанд хар тугалга, хром, нефтийн бүтээгдэхүүний бохирдол өндөр гарчээ. Бохирдолтой газраас нэг, хоёр метрийн зайд хүүхдийн цэцэрлэг байдаг бөгөөд агаараар дамжин тэднийг хордуулж буйг үгүйсгэх аргагүй юм. Энэ мэтээр манай улсын өнцөг булан бүрт буй балгас болсон цэргийн баазуудын балгийг тоочоод барахгүй нь.

ЭРҮҮЛ МЭНДЭЭ ТӨМРӨӨР СОЛЬЖЭЭ

Саяхан Грийнландад байрлаж байсан АНУ-ын цэргийн бааз 10 мянган баррель газрын тос, олон тонн, зэвэрсэн хог хаягдал үлдээснийг нэгэн зурагчин гэрэл зурагт буулгасан нь багагүй шуугиан дэгдээсэн. АНУ-ын цэргүүд 1947 онд баазаа орхиж явахдаа үлдээсэн эдгээр хаягдал байгальд асар их хор учруулсныг хэвлэлүүд буруутгасан юм. Тус улсын төрийн бус байгууллагууд ч энэ бохирдлоо арилгахыг төр засгаасаа шаардсан. Харин манай улсын хувьд энэ бол хэний ч ярьдаггүй сэдэв.

Бохирдолтой газраас нэг, хоёр метрийн зайд хүүхдийн цэцэрлэг байдаг

Хуучин цэргийн баазууд, түүний байгальд учруулж буй бохирдлын талаар баримталдаг бодлого байдаг, эсэх талаар Батлан хамгаалах яамнаас тодруулахад "Улсын нууцад хамаардаг тул мэдээлэл өгөх боломжгүй” гэлээ. ШУА-ийн эрдэмтэд дээрх судалгааг 2016 онд дуусгасан бөгөөд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам, Батлан хамгаалахын яам зэрэг төрийн холбогдох байгууллагуудад тайлангаа илгээжээ. Гэсэн ч ямар нэг хариу аваагүй байна. Тэд хийсэн ажлаа олон нийтэд тайлагнах гэсэн боловч хөрөнгө мөнгөгүйн улмаас шүүгээндээ хадгалахаас өөр арга үлдээгүй аж. Олон улсын байгууллагын хэдэн сая ам.доллараар, эрдэмтдийн гурван жилийн хөдөлмөрийн үр дүнд хийсэн судалгаа ийнхүү хэн нэгний шүүгээнд тоосонд дарагдаж, мартагдах нь.

Гэхдээ энд дан ганц төрийг буруутгах аргагүй. Хуучин цэргийн ангиуд орчноо ийнхүү бохирдуулж байгаа нь манай иргэдтэй ч бас холбоотой. Тухайлбал, Чойр дахь орос цэргүүд орон сууцны халаагуураа мазутаар ажиллуулдаг байсан. Тэд мазутын үлдэгдлийг төмөр саванд хийж булдаг байжээ. Гэтэл орос цэргүүдийг яаран явсны дараа орон сууцанд нь орсон монголчууд зуух, халаагуурыг нь сугалж авчээ. Тэр байтугай газарт булсан мазуттай торхыг нь ухаж аваад төмөрт тушаасан юм байна. Ингэхдээ доторх мазутыг нь газар асгаж, хөрсийг их хэмжээгээр бохирдуулсан.

Эрүүл мэндээ төмрөөр сольсон тэд бохирдуулсан газартаа өөрсдөө өнөөг хүртэл амьдарсаар. Хуучин цэргийн баазын балгасыг хэрхэх тухай асуудлын зарим нь улсын нууцад багтдаг л байх. Гэхдээ цэрэг, зэвсгийн зориулалттай ашиглаж байсан газарт амьдрах нь хортой талаар ямар ч мэдлэггүй иргэдээ эрүүл мэндээр нь хэр удаан хохироох юм бэ.

ИРГЭД БОХИРДСОН ГАЗАРТ НЭМЖ СУУРЬШСААР БАЙНА

ШУА-ийн Газар зүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн судлаач Н.Мандахаас зарим зүйлийг тодрууллаа.

Газрын тосны бүтээгдэхүүний бохирдол их хэмжээтэй байна

Б.Баярмаа

Засгийн газрын мэдээ