Нийслэлийн суурьшлын бүсэд түгээмэл тархацтай ашигт малтмал олборлох ашиглалтын нийт 177 зөвшөөрөл байдгаас 91 нь байнгын ажиллагаатай. Ийм томоохон ордын нэг нь Баянхошуу дахь шар шаврын найрамдал орд.

Найрамдал ордыг 1962 онд ашиглаж эхэлсэн бөгөөд Улаанбаатар дахь тоосгоны хамгийн том орд газар юм. Чанарын хувьд ч дотооддоо нэгдүгээр зэрэгт тооцогдож, үнэлэгддэг аж.

Бид тус ордын Сонгинохайрхан дүүргийн 8 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт байрлах хэсгийг зорив. Энэ хэсэг бол СХД-ийн таван хорооны нутаг дэвсгэрийг дамнан байрладаг тус ордын зүүн хойд зах. Гурван аж ахуй нэгжийн мэдэлд байдаг эл талбайгаас олон арван жилийн турш хэдэн хүн ажил, амьдралаа залгуулж байсныг тооцвол их тоо гарах биз.

Тусгай зөвшөөрөлтэй талбайд замбараагүй суурьшжээ

Гэвч энэ газар одоо бохирдлын үүр уурхай, байгаль орчин, хүний эрүүл мэндийн заналт гэхэд хатуудахааргүй дайсан болж хувирчээ. Зүүн захаас шар шавар олборлодог ЦДЦ компанийн талбайд ирэхэд бүхэл бүтэн уулыг тэг дундуур нь салгаад, ёроолд нь шавар зуурч тоглож байна уу гэмээр дүр төрх угтав. Харин наагуур нь ухсан талбайд хог хаягдал хөглөрч, эгц налуу ирмэг нь айлуудын хашаатай бараг л давхцах шахуу ойртсон байв. Бороо ороогүй удсан тул тоосжилтын тухай бол яриад ч хэрэггүй. Энэ чигээрээ хэдэн жил үргэлжилбэл уулын үлдсэн тал газрын хөрстэй тэгширч, сэргэх аргагүйгээр экологийн сүйрэлд автаж мэдэх юм гэсэн айдас төрснийг нуух юун.

Албаны эх сурвалжуудын хэлж буйгаар шар шавар бүхий уулыг ухсан гүн бараг 20 метр хүрч буй аж. Хашаа хаалт, тэмдэглэгээ байхгүй тул уулын цаад бэлээс өгсөж ирсэн хүн, мал хөл алдаж үрэгдэх эрсдэл өндөр. 2014 онд гүн ухсан нүхэн дэх тогтоол усанд хүүхэд унаж осолдсон гэх мэдээллийг оршин суугчид бидэнд өгсөн юм.

Тиймээс оршин суугчид эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхээ хамгаалуулахаар 2013 онд дүүрэг болоод нийслэлийн удирдлагад хэдэнтээ шаардлага хүргүүлжээ. Мөн иргэдээс авсан саналд тоосжилт, агаар, хөрсний шалтгаалж цус, амьсгал, хоол боловсруулах, бөөр шээсний замын болон мэдрэлийн эрхтэн тогтолцооны өвчин эмгэг зонхилох болсон талаар шалгалт хийсэн Ажлын хэсэг дүгнэлт гаргасан байна.

Хайрга олборлогчдын хувь заяаг тоосго үйлдвэрлэгчид давтаж мэдэх юм

Түүнчлэн ханиад томуу, сүрьеэ, астма, гэдэсний халдварт өвчин, шарилжны болон бусад харшил, амьгүй төрөлт, ургийн гажиг, нярай хүүхдийн өвчлөл, онош нь тодорхойгүй арьсны өвчин ихэсч, чимээгүй тахлын хэмжээнд хүрсэн гэж үзжээ. СХД-ийн Эрүүл мэндийн төвийн хийсэн судалгаагаар 05 насны хүүхдийн эндэгдэл 2013 2016 онд тогтмол өссөн үзүүлэлттэй гарчээ. Мөн маш олон төрлийн хууль тогтоомж зөрчин үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Тиймээс нийслэлийн Засаг дарга асан Э.Бат-Үүл тусгай зөвшөөрөлтэй аж ахуй нэгжүүдэд олборлолт явуулахыг хориглосон мэдэгдэл илгээсэн байна. Харамсалтай нь, түүнээс хойш гурван жил өнгөрсөн ч найрамдал шаврын орд орчим бохирдол, тоосжилт ихтэй хэвээрээ.

Иргэн, хүрээлэн буй орчинд учруулж буй хор нөлөөг нь зөвтгөх аргагүй. Гэвч нөгөө талаар тэдгээр аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагааг шууд таслан зогсоох ёстой гэж үзэх нь дэндүү харалган шийдвэр болох нь.

Одоо тус ордод үйл ажиллагаа явуулж буй компаниудын хамгийн олон жилийн түүхтэй нь "Монгол керамик”. Баянхошуу, Их наран, Баруун, Зүүн салаа гээд тэр хавийн бараг 500гаад хүнийг ажлын байраар хангадаг тус үйлдвэр 30аад жилийн тэртээгээс шар шавар олборлож эхэлжээ. Тухайн үед ойр хавьд нь айл өрх огт байгаагүй, эзгүй газар байсан талаар "Монгол керамик” тоосгоны үйлдвэрийн зөвлөх инженер Н.Гончиг ярьсан юм. Мөн ЦДЦ компанийн төлөөлөгчийн хэлж буйгаар компанийн мэдлийн талбайд бараг 40 гаруй айл "сайн дураараа” ирж суурьшсан гэнэ. Гурван жилийн өмнөх мэдээгээр тусгай зөвшөөрөлтэй талбайд буусан айлын тоо 100 хүрч байжээ. Тэгээд ч тусгай зөвшөөрлийнх нь дуусах хугацаа 2032 оноос наашгүй тул цуцалсан тохиолдолд нөхөн төлбөр олгох ёстой. Гэтэл нөхөн төлбөрийн хэмжээ 2014 онд хийсэн тооцоогоор 18.1 тэрбум гаруй төгрөг.

Уг нь Улаанбаатар хотыг 2020 он хөгжүүлэх төлөвлөгөөнд орд бүхий бүс нутагт ногоон байгууламж барихаар төлөв лөсөн юм билээ. Яваандаа олбор лолтын биш суурьшлын бүс болно гэсэн үг. Гэтэл "найрамдал” орд орчмын газрыг хэрхэн нөхөн сэргээх нь хот, дүүргийн мэргэжилтнүүдийн толгойн өвчин, "тушаа”тай ажил болоод байна.

Нөхөн сэргээлт ийн тулгамдаж буй гол шалтгаан бол анх байгаль орчны менежментийн буруу төлөвлөгөөгөөр үйл ажиллагаа явуулсантай хол боотойг нийслэлийн Байгаль орчны газрын Түгээмэл тар хацтай ашигт малтмал эрхэл сэн мэргэжилтэн Ж.Батзолбоо тайлбарлав. Харин олборлогч компаниуд хаалгаа лац дуулахгүйн тулд ухаж буй талбайн хэмжээгээ тэлэхгүй, нөөц ихтэй тул зөвхөн гүн рүү нь ухах саналтайгаа хэлсэн байна.

Найрамдал ордыг нөхөн сэргээх арга тодорхойгүй байна

Тиймээс дүйцүүлэх нөхөн сэргээлт хийлгэж, дүүргийн булаг шандын эхийг хамгаалах арга хэмжээ авахаар болсон байна. Бас өөрсдийнхөө хөрөнгөөр орчны тоосжилтыг бууруулж, хатуу хучилттай зам, нэгдсэн орц, гарцтай болгох шаардлагыг компаниудад тавьсан аж. Гэхдээ тоосгоны үйлдвэрүүдийн хувь заяа Туул голоос хайрга олборлох тусгай зөвшөөрлөө цуцлуулагчдын араас орж болзошгүй байна.

Ипотекийн санхүүжилт саарч, орон сууцны борлуулалт буурсан нь тоосгоны борлуулалтад нөлөөлж, сүүлийн хоёр зун бараг сул зогсолт хийж буйгаа уг түүхий эдийн зах зээлийн 3040 хувийг хангадаг "Монгол керамик”ийн нягтлан бодогч Е.Нурка ярилаа. 34 сая төгрөгөөр булгийн эх тохижуулж, өөрсдийн хөрөн гөөр хатуу хучилттай зам тавьж, аюулгүй байдлыг хангах бусад дэд бүтцийн байгууламж барихад санхүүгийн хувьд маш хүнд байгаагаа бусад компанийн төлөөлөл ч хэлсэн юм. Татварт их хэмжээний өртэй, жижиг олборлогчдод дундаа булгийн эх тохижуулах үүрэг өгснийг нь харахад үйлдвэрлэгчдийн байдал ямар хүндхэн байгааг түвэггүй ойлгож болохоор.

Хэрэв удирдах байгууллагаас тавьсан шаардлагыг биелүүлэхгүй бол тусгай зөвшөөрлийг нь цуцалж, үйл ажиллагааг нь зогсоох хүртэл арга хэмжээ авна гэдгээ нийслэлийн албаны хүн хэлнэ лээ. Үүний цаана 162 га талбай бүхий шар шаврын ордоос бор ходоодоо тэжээдэг гэр хорооллын олон зүүн хүний амьдрал бийг санах хэрэгтэй.

Бид хууль дүрэм зөрчиж, орчин бохирдуулж, хүний эрүүл мэндэд хохирол учруулж буй үйлдвэрлэгчдийг өмөөрөх гэсэнгүй. Харин хот төлөвлөлтийн бодлого нь оновчгүй, зах замбараагүй газар олголтоос үүдсэн уршиг жирийн иргэн, бизнес эрхлэгчдэд нэн түрүүнд тусаж буйг харуулахыг зорив. Бас байгаль сүйдэж буй нь бодит үнэн гэдэгтэй маргах хүн үгүй биз. 

З.Цэлмэг