"Жижиг” хэмээдэг "Тавантолгой”- г тойрсон том тоонууд хөвөрч байна. Энэ долоо хоногт л гэхэд тус компани 1234 жижиг хувьцаа эзэмшигчдэдээ 541 сая төгрөгийн ногдол ашиг тараан байршуулжээ. Нэгж хувьцаандаа 872 төгрөгийн ногдол ашиг олгож буй тус компани өнгөрсөн онд 54 тэрбум төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласан. Үүнийхээ 85 хувийг хувьцаа эзэмшигчдэдээ олгохоор шийдвэрлэх юм. Ингэснээр нийт 45.9 тэрбум төгрөгийг хувьцаа эзэмшигчдэдээ хүртээхээр шийдвэрлэв.

"Тавантолгой” 45.9 тэрбум төгрөгийг хувьцаа эзэмшигчдэдээ олгоно 

Энэ компанийн 51 хувийг дотоодын хувийн хэвшил эзэмшдэг. Тиймээс бодлогын жолоог нь бизнес эрхлэгчид залж, үр дүнг нь хувьцаа эзэмшигчид хянадаг. Цэвэр бизнесийн зарчмаар үйл ажиллагаа явуулдаг тус компани сүүлийн жилүүдэд тогтмол ногдол ашиг тарааж, хувь эзэмшигчдийнхээ магнайг тэнийлгэж буй. Зөвхөн цэвэр ашгаас гадна компанийн борлуулалт, хувьцааны ханш гээд "Тавантолгой”-г тодорхойлох олон үзүүлэлт өсөлт харуулж байна.

Хувийн хэвшлийн хяналттай энэ компани хөгжлийн орой руу тэмүүлж байхад дэргэд нь олборлолт хийж буй төрийн өмчит компани алдагдлаа улам зузаатгасаар сууна. Эзэмшлийг нь эс тооцвол энэ хоёр нэг бүлэг ордод үйл ажиллагаа явуулдаг. Гэвч санхүү нь газар, тэнгэр шиг ялгаатай. Өнгөрсөн онд л гэхэд хувийн хэвшлийн хяналттай "Тавантолгой” компани 60 орчим тэрбум төгрөгийн цэвэр ашигтай ажиллажээ. Тэгвэл "том” хэмээх тодотголтой "Эрдэнэс Тавантолгой” компани 198 тэрбум төгрөгийн алдагдал хүлээсэн байдаг.

Уг нь "Эрдэнэс Тавантолгой” компани жижиг "Тавантолгой”- гоос 2.5 дахин их хэмжээний олборлолт хийдэг. Гэсэн ч 200 шүргэсэн тэрбум төгрөгийн алдагдалтай ажиллаж буй. Нийт хувь эзэмшлийнх нь 51 хувийг "Ажнай” корпораци эзэмшиж, үйл ажиллагааг нь жолооддог "Тавантолгой” компани жилд дунджаар 2-3 сая тонн коксжих нүүрс экспортолдог. Харин төрийн өмчит компани өнгөрсөн онд 7.6 сая тонн нүүрс борлуулж, 467 тэрбум төгрөгийн борлуулалтын орлоготой ажилласан ч ашиг олох нь бүү хэл алдагдлын хэмжээ нь тэлжээ.

Төр, хувийн хэвшлийн ялгаа хоёр компаниас харагдана

Нэгийг нь төр, нөгөөг нь хувийн хэвшил удирдаж буй энэ хоёр уурхайн асар том ялгааг, энэ хэдхэн үзүүлэлтээс түвэггүй ойлгож болохоор. Хэдийгээр "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааг 2.5 сая монгол хүн эзэмшдэг гэх ч хяналт тавьж чаддаггүй. Төр эрх мэдлээ хэрэгжүүлэн, "Эрдэнэс Тавантолгой”-н удирдлагыг томилсоор олон жилийг үдэж байна. Гэвч төрөөс томилогдсон удирдагууд хэрхэн ажиллаж буй нь санхүүгийн тайлан тооцооноос тодорхой харагдана. Өөрөөр хэлбэл, төр хамгийн муу менежер гэдэг үгийн ээлжит баталгаа нь нэг бүлэг ордод алхмын зайтай үйл ажиллагаа явуулж буй хоёр компани.

Өнгөрсөн 10 орчим жилийн хугацаанд хувийн хэвшил дийлэнхийг нь эзэмшдэг "Тавантолгой” цэвэр ашгаа бараг тав дахин өсгөжээ. Сүүлийн хэдхэн жилд нийт 100 тэрбум төгрөгийн ногдол ашиг хувьцаа эзэмшигчдэдээ тараасан байна. Гэтэл төр толгойд нь суусан том компани энэ хугацаанд алдагдлаа ахиулахаас өөрөөр урагшилсангүй. Алдагдал нэмэгдэхийн хэрээр компанийн өр, зээл ч нэмэгдсэн. Энэ компани өнгөрсөн зургаан жилийн хугацаанд нийт 450 тэрбум төгрөгийн алдагдал хүлээж, 800 тэрбум төгрөгийн өрөнд баригдаад байна. Ялангуяа, дэлхийн зах зээлд коксжих нүүрсний үнэ 175 хувь өссөн өнгөрсөн онд гэхэд тус компани 200 орчим тэрбум төгрөгийн алдагдал хүлээсэн гээд бод доо.

Ийм л үр ашиггүй, хариуцлагагүй бизнесийн үйл ажиллагаа "Эрдэнэс Тавантолгой” компанид өрнөдөг.

Гэтэл хувийн хэвшил оновчтой, ухаалаг, хэмнэлттэй менежмент хэрэгжүүлсний үр дүнд хөрөнгө оруулагч, иргэдийн магнайг тэнийлгэсээр. Хувийн өмч давамгайлсан "Тавантолгой” компанийн санхүүгийн өсөлтийг дагаад үнэт цаасны ханш нь чангарчээ.

Төр бизнест хутгалдахын хэрээр ялзрал, доройтол бий болдог 

Өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд "Тавантолгой” компанийн хувьцааны ханш бараг дөрөв дахин өссөн. Өнгөрсөн жилийн өдийд 1300- 1400 төгрөгт хэлбэлзэж байсан тус компанийн нэгж хувьцааны ханш өдгөө 5400 төгрөгт хүрээд байна. Өөрөөр хэлбэл, өнгөрсөн онд тус компанийн хувьцааг 50 сая төгрөгөөр худалдаж авсан бол өдгөө 225 сая төгрөгөөр үнэлэгдэх хөрөнгөтэй гэсэн үг. Дээрээс нь жил бүр ногдол ашиг тарааж буй. Гэтэл энэ хугацаанд "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн 1072 хувьцааны үнэ цэнэ өссөн билүү.

"Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн 15 тэрбум ширхэг хувьцааг Монгол Улсын 2.5 сая хүн, үндэсний 533 аж ахуйн нэгж эзэмшдэг. Гэхдээ энэ компанийн дүрмийг сөхөөд үзвэл 2.5 сая иргэний хувьцаа бүртгэлгүй. Өнөөг хүртэл хувьцаат компанийн дүрмээр үйл ажиллагаа явуулахгүй байгаа нь үнэн. Тиймээс төр, түүний албатууд үйл ажиллагааг нь удирдаж, сонгуульд ялсан намууд төлөөллөө томилсоор ирсэн юм. Энэ нь ашиг бус балаг дагуулсаар өдгөө нэг их наяд төгрөгийг шүргэсэн өрөнд унагаад байна.

Ер нь "Эрдэнэс Тавантолгой” компани анхнаасаа эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийн золиос болсон гэхэд хилсдэхгүй. Мөнгө амлаж, сонгогч татахын тулд энэ компанийн ирээдүйн орлогыг барьцаалан, хуудуутай хэлцэл хийсэн нь "Эрдэнэс Тавантолгой”- г өрнөөс өндийхөөргүй хэвтүүлж дөнгөсөн билээ. Төр "түймэр” тавьж, хувийн хэвшил хөгжлийн түүдэг асаадгийн нэг илрэл нь хол зөрүүтэй хоёр "Тавантолгой. Төр аливаа бизнест хутгалдаж, идэвх оролцоогоо нэмэхийн хэрээр ялзрал, доройтол болдгийн гашуун боловч бодит жишээ энэ юм.  

Г.Байгал