"Эрдэнэс Тавантолгой”-н хувьцааг "амилуулах үлгэр” зах зээлийн үнэнд гүйцэгдээд амар сайхандаа жаргах нь бололтой. Иргэдийн итгэл найдвар тээн хүлээсээр буй мөнөөх хувьцааг "амилуулах” үүрэг хүлээсэн Засгийн газрын ажлын хэсгээс дорвитой шийдэл гаргасангүй. Уг нь байшин барихдаа эхлээд суурийг нь тавьдаг. Дараа нь яс модоо зангидаж, хана туургаа босгоод, дээвэрлэдэг.

Гэтэл "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааг иргэдэд эзэмшүүлэх ажлыг зүйрлэвэл байшингийн яс модыг нь хагас дутуу зангидаад, дээвэрлэсэнтэй адилхан хийчихсэн. Төр хөрөнгө оруулж, энэ компанийн үйл ажиллагааг нь жигдрүүлж, ашигтай ажилладаг болсны дараа хувьцааг нь иргэдэд эзэмшүүлэх, үнэгүй тараах ажлаа амжуулах ёстой байв. Ажлын хэсгийнхэн хувьцааг нь амилуулах арга чарга хайвч байшингаа суурьгүй барьчихсан тул учрыг олж эс чадлаа.

Засгийн газраас "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийг 15 тэрбум ширхэг хувьцаатай байх тогтоол гаргасан. Ингэхдээ эдийн засаг, санхүүгийн ямар тооцоолол хийсэн нь тодорхойгүй. Энэ бол 2011 оны хэрэг явдал. Бас нэгж хувьцааных нь нэрлэсэн үнийг 933 төгрөгөөр тогтоосон. Коксжих нүүрсний баялаг нөөцтэй Тавантолгойн ордод үйл ажиллагаа явуулж буй "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн нийт хувьцааны нэрлэсэн үнэ 14 их наяд төгрөг. Улсынхаа төсвийн орлогыг хоёр нугалсан толгойд багтахгүй үнэлгээтэй компани байгаа биз.

УИХ-ын 2008 оны сонгуульд өрсөлдсөн намууд иргэн бүрт 1.5 сая төгрөг бэлнээр өгөхөөр амласныг санаж байна уу. 500 мянгыг бэлнээр өгсөн. Түүгээр нь монголчууд найрлаад дуусгав. Амлалтаа бүрэн биелүүлэх мөнгө Засгийн газарт байгаагүй. Ингээд хэлсэндээ хүрэхийн тулд дараагийн сонгуулиас өмнө нэг сая төгрөгтэй дүйх ямар нэгэн зүйл иргэдэд өгөх шаардлага тулгарсан. Тэдний сонгосон арга нь "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн нэг сая төгрөгтэй дүйх үнэлгээтэй хувьцааг иргэн бүрт эзэмшүүлэх. Улстөрчид эдийн засгийн тооцооллоор биш, улс төрийн зорилгоор уг компанийн хувьцааны тоо ширхэг, нэрлэсэн үнийг тогтоочихсон хэрэг. Нэг иргэнд "Эрдэнэс Тавантолгой”-н 1072 ширхэг хувьцааг эзэмшүүлээд, түүнийхээ нэрлэсэн үнийг 933 төгрөгөөр үржүүлээд "За, амласан ёсоороо нэг сая төгрөгийг танд өглөө шүү” гээд улстөрчид уснаас хуурай гарчихсан даа.

Өмнө нь олон удаа сонссон мэдээллийг нуршиж залхаасан бол уучлаарай. "Эрдэнэс Тавантолгой”-н хувьцааг "амилууллаа”, хөрөнгийн биржид бүртгэж, зах зээлийн эргэлтэд оруулъя гэж бодъё. Нэгж хувьцааных нь ханш 933 төгрөг хүрэх үү. Иргэн бүр нэг сая төгрөгтэй дүйх үнэтэй хувьцаатай болж чадах уу. Нүүрсний үнэ одоогийнхоос хэд дахин өсөж гайхамшиг тохиодоггүй л юм бол ийм байх боломжгүйг хөрөнгийн зах зээлийн шинжээчид хэлдэг.

Харьцуулалт хийж, тоо бодож үзье. Тавантолгойн ордоос нүүрс экспортолдог, Монголын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй, орон нутгийн "Тавантолгой” компанийн зах зээлийн үнэлгээ одоогоор 508 тэрбум төгрөгтэй дүйж байна. "Эрдэнэс Тавантолгой”-г тэднийхээс зургаа дахин өндөр зах зээлийн үнэлгээтэй компани болно гэж төсөөлье. Өөрөөр хэлбэл, гурван их наяд төгрөгийн зах зээлийн үнэлгээтэй компани гэсэн үг. За, одоо гурван их наяд төгрөгийг нь 15 тэрбум ширхэг хувьцаандаа хуваая. Ингэхээр нэгж хувьцаа нь 200 төгрөгийн ханштай байх нь. Ийм тооцооллоор нэг иргэнд 214 мянган төгрөг ногдох юм.

"Эрдэнэс Тавантолгой” компанийг Монголын хөрөнгийн биржид бүртгүүлээд, иргэдэд эзэмшүүлсэн хувьцааг нь эргэлтэд оруул гэж үнэт цаасны компанийн удирдлагууд шахсаар байгаа. Ингэх боломж бий. Гэхдээ хувьцааных нь ханш нэрлэсэн үнээсээ хэд дахин хямдрах учраас улстөрчид болгоомжлоод ийм шийдвэр гаргахаас цааргалж буйг эх сурвалж дуулгав. Магадгүй дээрх төсөөлөлд "Эрдэнэс Тавантолгой”-н зах зээлийн үнэлгээг хэт өндрөөр тооцсон ч байж мэднэ. Тус компанийн хувьцаа "амилах”, эсэх нь бас л улс төрийн ашиг сонирхлоос хамаарч байгаа биз.

Хувьцааг иргэдэд тараах шийдвэрийг МАН засгийн эрх барьж байхдаа гаргасан. Өдгөө мөн л МАН засгийн эрх барьж буй. Тэгэхээр улс төрийн ашиг сонирхлоо өмнөө тавиад эрх баригчид энэ компанийн хувьцааг зах зээлийн эргэлтэд оруулахгүй "гацаах” сонирхол тээх нь илэрхий. Өмнөх амлалт нь талаар болбол, тодруулбал, 1072 ширхэг хувьцаа сая төгрөгийн үнэд хүрэхгүй бол ирэх сонгуульд оноо алдана.

МАН-ын Засгийн газар "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааг олон нийтэд эзэмшүүлэхдээ алдаа гаргаснаа хүлээн зөвшөөрч, уучлал гуйгаад шинээр эхлэх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, байшингийн суурийг нь эхлээд тавих хэрэгтэй юм. Нэгж хувьцааны үнэлгээг өсгөхийн тулд хувьцааны тоо ширхгээ бууруулахаас өөр гарц харагдахгүй байгаа Хувьцааных нь тоо ширхгийг 10 тэрбум болгочихвол нэгжийнх нь ханш дээшлэх нь дамжиггүй. Иргэдэд хувьцаа биш, "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааг эзэмших эрхийн бичиг өгчих. Эрхийн бичгээ зарах, өвлүүлэх, шилжүүлэх эрхийг нь нээчих. Ингэвэл иргэд хувьцааныхаа үр ашгийг цаг алдалгүй хүртэх нь гарцаагүй.

"Эрдэнэс Монгол” компани "Эрдэнэс Тавантолгой”-н хувьцааг 100 хувь эзэмшдэг. Бизнесийн зарчмаар бол тэднийх л удирдах ёстой. Гэвч "Эрдэнэс Тавантолгой”-д улстөрчид савраа дүрсээр л байна. ЗГХЭГ-ын даргаар ажиллаж байгаад суудлаасаа буусан Ж.Мөнхбат Хятадын компанид таван сая тонн нүүрс худалдах саналд өөрийн тамгыг дараад явуулсан нь үүнийг гэрчилнэ. Эрх баригчид энэ компанийг "халаасаа” болгож буйг хэн ч үгүйсгэдэггүй.

Эднийх Тавантолгойн ордын Цанхийн баруун, зүүн хэсэгт хоёр уурхайтай. Цанхийн баруун хэсгээс олборлосон нүүрсээ 70, зүүнийхийгээ нэг тонныг нь 60 ам.доллароор борлуулдаг. Мөн Цанхийн зүүн уурхайд ажилладаг Хятадын TTJVCo компани нэг шоо метр уулын цулыг 10 мянга орчим төгрөгөөр олборлож байгаа. Тэгвэл Цанхийн баруун хэсгээс нүүрс олборлодог гэрээт компани "Монгол уурхайчин” нэгдэл 6800 төгрөгийн хөлс авдаг. Хоёр уурхайн олборлолтын зардал, нүүрсний үнэ яагаад харилцан адилгүй байна вэ? Цанхийн зүүн уурхайгаас улстөрчид мөнгө "саадаг” гэсэн хардлага хаа сайгүй бий.

"Эрдэнэс Тавантолгой” компанийг хөрөнгийг биржид даруй бүртгүүлэх шаардлагатай. Ингэвэл энэ компанийг удирдах арга барил сайжирч, хувьцаа эзэмшигчдийнх нь хяналт доор санхүүгийн байдал нь дээрдэнэ, ашиг сонирхлын зөрчилтэй гэрээ хэлцэл хийх нөхцөл хаагдана. Товчхондоо, хувьцааг нь эзэмшсэн иргэд баялгийнхаа үр шимийг бодитоор хүртэнэ. Иймээс "Эрдэнэс Тавантолгой”-н хувьцааг зах зээлийн баримжаатай арга барилаар, шинэ бодлогоор "амилуулах” нь зүйтэй.