Дорноговийн тэгш талаас оргилж буй монгол газрын тосыг эцсийн бүтээгдэхүүн болгох үйлдвэрийн бэлтгэл ажил ид өрнөж байна. Хуваарийн дагуу энэ сард үйлдвэрийн нарийвчилсан ТЭЗҮ- ийг боловсруулж дуусах юм. 1991 онд анх газрын тосны тухай хууль баталснаас хойш уг үйлдвэр яриа төдий байсан ч өдгөө ийнхүү шаваа тавихаар зэхэж байна. Нэг тэрбум ам.долларын өртөгтэй тус үйлдвэрийн барилгын ажил 2019 онд эхэлж, 2021 оны сүүлээр ашиглалтад орно.

Энэтхэгийн зээл, тусламжаар Дорноговь аймгийн Сайншандад босох уг үйлдвэрийн гол зорилго нь дотоодын газрын тосны бүтээгдэхүүний хэрэгцээг бүрэн хангах явдал. Өдгөө манай улс хэрэгцээнийхээ 93 хувийг ОХУ- аас, 4.6 хувийг БНСУ-аас, 1.6 хувийг БНХАУ-аас импортолж буй. Өнгөрсөн онд 1.2 сая тонн газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолсон. Харин экспортод төдий хэмжээний түүхий газрын тос гаргажээ.

Хэрэв Сайншандын үйлдвэр ашиглалтад орвол жилд 1.5 сая тонн газрын тосны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, гадагш чиглэсэн валютын урсгал 25-30 хувиар буюу нэг тэрбум орчим ам.доллараар татарна гэсэн тооцоо бий. Үүнийг дагаад ам.долларын ханш 18-25 хүртэл хувиар буурах аж. Түүнчлэн, дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 10 гаруй хувиар өснө, иргэдийн худалдан авч буй шатахуун литр тутамдаа 100 төгрөгөөр хямдарна. Үйлдвэрийн барилга угсралтын ажлын үед шууд ба шууд бус 1000- 1500 ажлын байр, ашиглалтад орсны дараа 600 орчим тогтмол ажлын байр шинээр бий болно гэж үзжээ.

Энэ мэтээр бид газрын тосоо өөрсдөө эцсийн бүтээгдэхүүн болговол олон давуу тал бий. Гэвч дэлхий нийт хүрэн эдийн засаг, цаашлаад хүлэмжийн хийн эх үүсвэр болдог газрын тосноос татгалзаж эхэлж буй энэ үед цагаа олсон уу гэсэн эргэлзээ төрүүлж байна.

Газрын тос боловсруулах үйлдвэр тогтвортой хөгжлийн бодлоготой зөрчилдөж байна

Жил гаруйн өмнө НҮБ-ын гишүүн орнууд уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулж, хүлэмжийн хийн ялгарлыг багасгах Парисын хэлэлцээр баталсан. Манай улс уг хэлэлцээрт нэгдэж, 2030 он гэхэд хүлэмжийн хийг 14 хувиар бууруулна гэдгээ амласан. Үүний тулд дэлхийн хүлэмжийн хийн гуравны нэгийг дангаараа "үйлдвэрлэдэг” газрын тосны хэрэглээг багасгах зайлшгүй шаардлага тулгарч буй. Гэвч 2021 онд ашиглалтад орох газрын тосны үйлдвэр барих гэж буй нь энэ бодлоготой тэрсэлдэж байна.

Сайншандын газрын тос боловсруулах үйлдвэр 11-12 жилийн дараанаас зээлээ төлж, хөрөнгө оруулалтаа нөхөх тооцоо бий. Тодруулбал, ойролцоогоор 2033 онд үйлдвэр ашгаа өгч эхэлнэ. Гэтэл дэлхийн 160 гаруй орон манайх шиг газрын тосны хэрэглээг эрс бууруулна гэсэн зорилго тавиад байгаа тул "хар алт”-ны зах зээлийн дүр төрх манай үйлдвэрийг хүлээлгүй хувьсаж эхэллээ.

Парисын хэлэлцээр үр дүнгээ өгнө гэж үзэж буй шинжээчид 2020 оноос газрын тосны хэрэглээ буурна гэж таамаглажээ. Тиймд энэ салбарын компаниуд богино хугацаанд бага хөрөнгө зарцуулах төслүүдэд анхаарлаа хандуулж эхэлсэн. Ирээдүйд газрын тосноос аль болох татгалзаж, байгалийн хий, электрон зайд түлхүү хөрөнгө оруулна гэсэн компаниудын тоо нэмэгдэж буй талаар ОУВС-гийн таваарын асуудал эрхэлсэн ахлах төлөөлөгч Раба Арезки онцолжээ. Үүнээс гадна нийлүүлэгч орнууд Парисын хэлэлцээрийг дүгнэх 2030 оноос урьтан ихээхэн ашиг олохыг хичээж байгаа.

Дэлхийн зах зээл, газрын тосны салбарын өнөөгийн дүр төрх ийм байна. Харин Сайншандын газрын тосны үйлдвэр ашгаа өгч, хөл дээрээ босохын цагт Парисын хэлэлцээрийн шахаанд орж, үйл ажиллагаа нь саарах юм биш биз гэсэн эргэлзээ байна.

Бид гадагш экспортлохгүй, дотооддоо хэрэглэж болно. Гэвч хэдэн жилийн дараа их хэмжээний хөрөнгө, олон жил зарцуулсан үйлдвэрээ хаах уу, олон улсын өмнө хүлээсэн үүргээ зөрчих үү гэсэн сонголт манай Засгийн газрын өмнө тулгарах нь дамжиггүй. Хэрэв бид 20 гаруй жил ярьсан үйлдвэрээ улстөржүүлэлгүй эртхэн ажил хэрэг болгосон бол үр шимийг нь хангалттай хүртэх байсан. Гэтэл ийнхүү дэлхий нийтийн хэрэглээ, газрын тосны салбар өөр зүгт хандсан үед өндөр өртөгтэй үйлдвэр байгуулж буй нь цагаа олоогүй ажил болж байна. Тооцоо судалгаагаа маш нарийн, чамбай хийхгүй бол төрөөс татаас авдаг "үхмэл” үйлдвэрүүдийн тоог нэгээр нэмж магадгүй нь.

Б.Баярмаа