Дээрх шатахууны гачлан, үнийн тухай хэрүүл маргаан юу хэлээд байна вэ гэвэл Монгол Улс өөртөө нефть боловсруулах үйлдвэртэй болох нэхэл юм. Уг нь үүнийг эрт ойлгосон ч үйлдвэр барья гэж идэвхтэй ярьж эхэлснээс хойш хийе гэвэл арга нь олдоно, хийхгүй гэвэл шалтаг мундахгүйн гэдгийн үлгэрээр бараг 30-аад жил өнгөрлөө. Их ярьсаан. Төлөвлөсөн шав оноо тавьсан нь олон. Долоогоос найман үйлдвэрийн тухай яриа бий. Тэр бүхэн биелээгүйн учир дахиад л бичихээс аргагүй боллоо. "Үлгэр хэзээ дуусах бол” гэж бичснээ санаж байна. Дорнод, Дархан, Дорноговь, Налайхад тавьсан шав одоо ч тэр үлгэрийн үнэнг өгүүлж байгаа. Тэдгээрээс хамгийн боломжтой нь Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газрын үед Хэнтий аймгийн Бэрх тосгон буюу Бор-Өндөрт нефть боловсруулах үйлдвэр барихаар хийсэн төсөл байв. Уг төслийн онцлог нь төр, хувийн хэвшлийн түншлэлээр барихаар хийж техник  технологийг нь Германы хөнгөлөлттэй зээлээр авахаар төлөвлөсөнд байсан. Цаашлаад үйлдвэрээс гарах бүтээгдэхүүнийхээ борлуулалтыг шатахуун импортлогч аж ахуйн нэгжүүдийн хамтарсан компани байгуулж хариуцахаар гэрээг бэлэн болгосон гэдэг. Энэ бүхэн яг зөв төсөл байсан гэж мэргэжлийн хүмүүс хэлдэг юм билээ.

Гэтэл Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газар гарч ирээд уг төслийг хав дараад өнгөрсөн. Манай улс төрд бодлогын залгамж чанар гэж байдаггүйн харгайгаар энэ мэт зөв чигтэй ажил үйл мөн ч олон орхигдох юм даа. Тухайн Засгийн газрынхан хувийн ашиг сонирхолдоо хөтлөгдөөд бас бус шалтаг шалтгаан ч нөлөөлсөн биз. Тэр төсөлд зарцуулах ёстой мөнгө нь АСЕМ-д залгиулсан гэж зарим албаны хүний хэлсэн үг байдаг. Магадгүй л байх. Ер нь яагаад тийм олон жил удаа дараагийн Засгийн газруудын бодлогод нефть боловсруулах үйлдвэрийн асуудал яригддаг нь боломжгүй гэсэн үг юм уу. Үгүй шүү дээ Монгол Улс газрын тосны гайгүй баялагтай болохоор бусдаас гуйхгүй байж бараг чадахаар даа. Судлаачдын тооцоогоор 332 сая тонн газрын тосны нөөцтэй. Үүнээс хэмжигдсэн нь 43 сая гэдэг юм билээ. Тэгэхээр үйлдвэрээ барьчихаад жилдээ хоёр сая тонныг боловсруулна гэвэл лав 20 жилийн нөөц байна гэсэн үг. Зөвхөн Тамсгаас жилдээ олборлож байгаа нь 1.2 сая тонн. Үүгээр шатахуун хийх юм бол Монгол Улс хэрэгцээгээ бараг бүрэн дүүрэн хангачихна гэж мэргэжлийн хүмүүс хэлдэг юм.

Дорнодод "Петро Чайна Дачин Тамсаг”, Дорноговийн Зүүнбаянд "Дошен газрын тос-Монгол” компаниуд олборлолт явуулж олборлосноо өдөр шөнөгүй Хятад руу зөөж байна. Энэ хоёр компани хоёулаа Хятадын хөрөнгө оруулалттайг бодохоор бид өөртөө байгаа баялагтаа эзэн биш зангаар өөр бусдад "бэлэглэж” байгаа юм шиг л сууна шүү дээ. Одоо мөрдөж буй бүтээгдэхүүн хуваах гэрээгээр Монголын тал олборлосон тосныхоо ердөө 26.7 хувийг өөрсдөө захиран зарцуулах эрхтэй. Гэвч үйлдвэрээ барьж чадахгүй мунгинасаар тосоо бүгдийг ачуулдаг. Уг гэрээг өөрчлөх талаар үе үеийн Засгийн газар, улстөрчид огт санаачилга гаргадаггүй нь бас сонин л санагддаг. Цаанаа нэг ашиг сонирхол үйлчилдэг гэдэг нь ч нууц биш л дээ. Иймээс үйлдвэр барих ажил ч бүтэмжгүйд хүрдэг байх.

Одоо У.Хүрэлсүхийн Засгийн газар Энэтхэгийн "Эксим” банкнаас зээлэх нэг тэрбум ам.доллараар жилдээ 1.5 сая тонн газрын тос нэрж 90.4 сая ам.долларын ашигтай ажиллах үйлдвэр барина гэсэн тооцоо ярьж эхэллээ. Барих газраа ч шийдлээ гэх юм. Дорноговийн Алтанширээ сумын нутагт гэж товлоод үйлдвэр барих хүн хүчний тухайд ч ярьж үйлдвэрийг 2021 он гэхэд ашиглалтад оруулна гэсэн зорилт ч дуулдлаа. Биелдэг бол сайхан л хэрэг. Бас л үлгэр болохвий гэсэн болгоомж бас төрөх юм. Шалтаг тоочих зарим хүмүүс уг нь уг үйлдвэрийг барих зохистой газар нь Зүүнбаян. Тэнд түүхий эдийн орд нь байна. Дэд бүтэц, зам харилцаа сайтай гэцгээж л байна. Гэтэл тэнд усны нөөцгүй гэсэн шалтгаан зааж болиулсан юм уу даа. Хэрэв усандаа бас зарим орддоо бүр ойртуулъя гэсэн юм бол Бор-Өндөрт ч юм уу бүр Тамсаг руу дөхүүлж яагаад болсонгүй юм бол гэх хүн ч байх л юм. Магадгүй ээ. Тамсаг орчмыг эзэгнэчих шахаад байгаа хятадуудын далд санаанаас айсан байж мэднэ. Нөгөө талаар үйлдвэр барьлаа гэхэд бэрхшээл юу гарч ирэх вэ гэвэл түүхий тосныхоо 70-75 хувийг бусдаас авах асуудал тулгарах юм. Тамсгаас бас Зүүнбаянгаас олборлож буй тосыг одоогоор манай юм гэхэд хэцүү. Учир нь бүтээгдэхүүн хуваах тэнэгдүү гэрээгээр эндээс олборлож байгаа газрын тосыг дотоодын үйлдвэрт нийлүүлэхгүй гэх санаа орчихсон байдаг гэдэг. Тэгэхээр экспортолж байгаа тосоо буцааж авах эрх зүйн чадамж алга л байна шүү дээ. Одоо барих үйлдвэрийг төрийн өмч байна гэж төлөвлөсөн нь шатахуун импортлогчдын таалалд тийм амар нийцэхгүй тал бас бий. Үүнийг сая шатахууны үнийн асуудал дэгдснээр л дохио дуугарлаа гэж хэлж болно. Эцэстээ энэ бүхнийг даван туулж болохгүй бүтэхгүйг хойш нь тавьж үйлдвэрээ л яаравчлах нь зөв юм. Үйлдвэрээ босгохтой зэрэгцүүлж шийдэх нэг гол зүйл нь ердөө түүхий эдийн хангамж. Үйлдвэр ашигтай ажиллах боломж ч үүнээс л шалтгаална. Бас мэргэжилтнүүдийн хэлээд байгаа нэг зүйл нь жилд хоёр сая тонноос бага үйлдвэрлэл ашиггүй гэх. Уг нь энэ хэмжээний биш технологитой үйлдвэр хаа ч байхгүй л гэдэг. Тийм бол өөрийн баялагтаа тохирсон шинэ техник, технолгийг бий болгож болох л юм гэдгийг инженерүүд ярьж байналээ. Ямартай ч боломж бүхнээ дайчлаад газрын тос боловсруулах үйлдвэрээ барьчих. Тэгвэл энэ Засгийн газар түүхэнд том юм бүтээлээ гэж хэлэх үгтэй болно. Манай улсын жилийн хэрэгцээний шатахууны хэмжээ 800 гаруй сая тонн. Үүнийг 100 хувь гадаадаас авахад нэг тэрбум ам.доллар зарцуулдаг. Үүнийг 70-80 хувь бууруулж чадахад үйлдвэртэй болсны ашиг харагдана. Үйлдвэр барих "үлгэр” мөдхөн төгсөөсэй дөө.

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ” сонин