1869 онд Оросын нэрт эрдэмтэн Менделеев учир замбараа нь олдохгүй байсан химийн элементүүдийг эмхэлж, үе болон бүлгүүдэд хуваасан алдарт "Үелэх систем”-ээ олон нийтэд танилцуулжээ. Үүнээс зуун жилийн хойно Францын химич Антуан Лавуазье 33 химийн элемент бүхий орчин үеийн анхны жагсаалтыг гаргав. Эдгээр үйл явдал химийн салбарыг цоо шинэ шатанд гаргасан юм. Ялангуяа, химичдийн ачаар өрнөдийн аж үйлдвэрийн салбарынхан хөгжих шинэ боломжыг олж харсан билээ. Ингэж хүн төрөлхтөн хими гэдэг агуу салбартай танилцсан түүхтэй. Гэвч удалгүй хими хүн төрөлхтөнд агуу том боломж нээж өгсөнтэйгөө дүйцэхүйц айхтар хор уршиг тарьж чадахаа ч мэдрүүлсэн юм.

Химичид 1919 он гэхэд дөнгөж 72 химийн элемент нээгээд байсан ба 1955 онд нээгдсэн 101 дэх элементийг Алдарт химич Менделеевийн нэрээр нэрлэв. 2007 он гэхэд 117, хожим 118 дахь химийн элементийг үелэх системд бүртгэж авчээ. Бид өнөөдөр Менделеевийн үелэх системийн 82 дугаарт "Pb” гэж тэмдэглэгддэг тугалгатай танилцах гэж байна. Энэхүү бодис нь байгаль дээр дангаараа орших нь маш ховор боловч 80 орчим эрдсийн найрлагад ордог учраас элбэг гээд хэлчихвэл буруудахгүй. Амархан хайлдаг, боловсруулахад хялбар учраас эртнээс өргөн хэрэглэгддэг байжээ. Халбаг сэрээ, саяхныг хүртэл ундны усныхаа савыг хүртэл тугалгаар хийж байв.

Одоо ч гэсэн нөөшилсөн хүнсний бүтээгдэхүүний савны найрлагад тугалга хольж л байгаа. Учир нь, тугалга зэврэлтээс найдвартай сэргийлдэг. Түүнчлэн тетраэтилийн тугалгыг бензинд хольсоноор автомашины хөдөлгүүрийг элэгдлээс хамгаалдаг ид шидтэй. Үнэлж боломгүй энэ чанар нь тугалгыг хүний өдөр тутмын хэрэглээнээс халахад саад болж байгаа юм. Нөгөө талаас тугалга бол маш аюултай "этгээд”. Үүнийг бидний цусан дахь тугалганы агууламжаас мэдэж болно. Цусан дахь хар тугалганы хэмжээ 20 микрограмаас давах юм бол хордлогын шинжтэй гэж үздэг. Энэ тоо явсаар 150 микрограммд хүрэх юм бол хүнийг шууд үхэлд хүргэнэ. Үхдэггүй юмаа гэхэд тугалганд хордсон хүн хий юм харж, солиорч эхэлдэгт байгаа юм. Энэ бүхний дараа амьд үлдлээ гэхэд дор хаяж тахир дутуу болдог. Ийм л гайтай эд байгаа юм даа, тугалга гэдэг чинь. Монгол Улс 2006 онд л иргэдийнхээ цусан дахь тугалганы "орц”-ыг шинжилж үзсэн. Гэхдээ нийт иргэдийнхээ бус ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдын цусан дахь тугалганы хэмжээг л хэмжжээ. Тухайн үед хүүхдийн цусан дахь тугалганы хэмжээ зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс их буюу 15 орчим микрограмм байжээ /анагаах ухаанд 10 микрограмм байхыг зөвшөөрдөг/. Ингээд найман жил таг чиг байснаа саяхнаас дахин хэмжиж үзэхээр болсон байна. Гэхдээ энэ ажлыг төрөөс биш ЭМШУИС-аас санаачлан хийж байгаа юм байна.

Тэд нийслэлийн төвийн зургаан дүүргийн найман сургуулийн 350 гаруй сурагчийн цуснаас дээж авч шинжлэхээр төлөвлөөд байгаа аж. Учир нь, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газраас хийсэн судалгаагаар Улаанбаатар хот болон ойр орчмынх нь хөрсөнд хар тугалга зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс давсан нь тодорхой болжээ. Түүнчлэн сүүлийн үед хотын агаарын бохирдол, автомашины тоо хэд дахин нэмэгдсэнийг дагаад хөрсөн дэх тугалганы хэмжээ ч хэд дахин нэмэгдсэн гэнэ. Учир нь, бензинд хольсон хар тугалганы дөнгөж таван хувь нь автомашины хөдөлгүүрийг сайжруулахад зарцуулагдаад, үлдсэн 95 хувь нь хөрс,агаар, иргэдийн цусанд шингэж байдгийг ДЭМБ-аас анхааруулдаг. Мөн жилд таван сая тонн нүүрс шатаахад 309 тонн хар тугалга ялгарч, агаараар тархаж байдаг юм байна. Харин манай улс жилд долоон сая тонн нүүрс шатаадаг гэсэн тооцоо бий. Үүний ихэнх нь нийслэл Улаанбаатар хотод ногдож байна. Тэгэхээр хар тугалганы аюулд хамгийн их өртөж байгаа хүмүүс бол нийслэлчүүд та бид. Түүнчлэн хүн төрөлхтөн тугалганы хор хөнөөлийг дэндүү хожуу ухаарсны уршгаар 1994 оныг хүртэл тугалгыг бензин, будганд хайр гамгүй хольдог байлаа. Өөрөөр хэлбэл, 1990 оноос өмнө барьсан орон сууцны хана, тааз, шалыг хар тугалга ихээр хольсон будгаар буддаг байжээ. Манай нийслэлд баригдсан барилгуудын талаас илүү нь 1990 оноос өмнө баригдсан, зөвхөн нийслэлд хөлхөж байгаа автомашины тоо 200 гаруй мянга, гурван ч ДЦС, 200 гаруй мянган гэр хорооллын өрх нүүрс шатааж байгаа гээд тооцохоор ялгарч байгаа хар тугалганы хэмжээг зөвхөн барагцаалж л хэлж чадна. Үүнийг 700-900 тонн гэж багцаалж байгаа.

Бодит байдал дээр үүнээс ч илүү байж мэднэ. ЭМШУИС-аас хийж байгаа судалгаа үүний хэр бодитойг нотолж өгөх байх. Ямар ч байсан хамгийн сүүлд судалгаа хийсэн 2006 онтой харьцуулахад өнөөдрийн байдал дордсон уу, гэхээс дээрдээгүй байгаа нь нүдэн дээр ил байгаа. Судалгааны багийн гишүүд ч "Хүүхдүүдийн цусан дахь тугалганы хэмжээ 20 микрограммаас давах магадлал өндөр байгаа нь эхний шинжилгээний дүнгүүдээс харагдаж байна ” гэсэн юм. Яагаад хүүхдээс эхэлж шинжилгээ авч байгаа юм бэ гэхээр тугалга нь хүүхдийн өсөлтийг зогсоож, төв мэдрэлийн системийг гэмтээж, ойлгоц муутай болгодог юм байна. Түүнчлэн нэгэнт хүний биед орсон хар тугалга гарахгүйгээр тэндээ хуримтлагддаг хорон чанартай. Ингээд цаашаагаа цусаар шимэгдэж, мэдрэлийн эсүүд болон цуллаг эрхтэн буюу булчинг гэмтээдэг байна. Тийм учраас өсөлтийн насан дээрээ яваа хүүхдүүдийг эхэлж шинжилгээнд хамруулж, бохирдуулагч эх үүсвэрийг нь үнэ төлбөргүй тодорхойлж өгөх юм билээ. Аюул ийм ойрхон байхад манай төр засаг үүнд ач холбогдол өгөхгүй байгаад хамаг учир байна. Судлаачдын багийнхан "Улаанбаатар хотын хөрсөн дэх хар тугалганы хэмжээ хэрээс хэтэрсэн нь ойлгомжтой болсон. Боломжтой бол дан ганц хүүхэд гэлтгүй насанд хүрсэн иргэдийнхээ цусан дахь тугалганы хэмжээг ч үзэх хэрэгтэй. Гэвч нэг хүнээс шинжилгээ авахад ойролцоогоор 20 мянган төгрөг зарцуулдаг болохоор санхүүгийн хувьд хүндрэлтэй байна. Юутай ч энэ судалгаагаа үргэлжлүүлж, гарсан үр дүнг нь төрд танилцуулна. Үүний дараа төр ямар нэгэн арга хэмжээ авна гэж найдаж байгаа” гэсэн юм.