Ашигт малтмал, газрын тосны албан ёсны цахим хуудсанд "Монгол Улсын хэмжээнд 2016 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн байдлаар хайгуулын болон ашиглалтын нийт 3580 тусгай зөвшөөрөл олгогдоод байна. Үүнээс 2022 нь хайгуулын, 1558 нь ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл юм. Нийт нутаг дэвсгэрийн 8.9%-д ашигт малтмал хайх, ашиглах тусгай зөвшөөрөл олгогдсоноос 8%-ийг хайгуулын, 0.9%-ийг ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэлж байна” гэж бичжээ. Ерөнхийдөө кадастрын мэдээллийг хамгийн сүүлд ийм байдлаар шинэчилснээс өөр мэдээлэл байсангүй.

Эзэмшигч компаниудын нэр нь ч тодорхой. Харин энэхүү жагсаалт хэр бодитой вэ гэдэгт эргэлзээ төрөхөөс аргагүй. Нэг хүнд уул уурхайн бизнес эрхлэх санаа төрөөд хөөцөлдсөөр байгаад тусгай зөвшөөрөл авч дөнгөнө. Харин түүнийгээ ажиллуулах чадал нь хүрэхгүй болохоор хэн нэгэнд зарж орхино. Үүнийг лицензийн наймаа гэнэ. Энэ наймааг сүүлийн жилүүдэд зөвхөн хоёр этгээд хоорондоо биш үндэстэн дамнан хийдэг болсон. Нэгэнт манай улсын газар нутагт орд эзэмшиж, сэндийчиж л байгаагаас хойш түүний эзэн нь хэн байх нь тийм ч сонин биш. Болд эзэмшиж байгаад Ван авлаа гэж бодъё. Бидэнд ямар ч ялгаа байхгүй. Хамгийн гол нь шинэ эзэн нь тэр ордыг ажиллуулдаг, орлого олдог, татвар төлдөг байх хэрэгтэй.

Гэвч лицензийн наймаа гэгчээс манай улс хэзээ татвар авдаг болох вэ. Хуулийн цоорхойг хэрхэн ашиглаж, татвараас зугтдаг жишээг бид Саусгоби сэндс, Чалкогийн хэргээс тодорхой мэдэрсэн. Гэвч учир дутагдалтай Ашигт малтмалын тухай хуулиа засч, залруулах тухай ярихгүй хэвээр л байна.

Сангийн сайдын мэдээллээр ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг үнэн зөвөөр үнэлээгүйгээс сүүлийн таван жилд 40 тэрбум төгрөгийн орлого алдсан тооцоо байна.

Татварын албаны мэдээллээр 2017 онд нийт 92 лиценз шилжсэн. Гэрээний нийт дүн 27.7 тэрбум төгрөг, үүнээс 8.3 тэрбум төгрөгийн татвар төлсөн. Татварын албаны тодорхойлсноор 47.1 тэрбум төгрөгийн орлогод 14.1 тэрбум төгрөгийн татвар ногдож болохоор байсан. 2016 онд нийт 111 лиценз шилжсэн. Гэрээний нийт дүн 2.7 тэрбум төгрөг, үүнээс 0.8 тэрбум төгрөгийн татвар төлсөн. Татварын албаны тодорхойлсноор 20.9 тэрбум төгрөгийн орлогод 6.3 тэрбум төгрөгийн татвар ногдох боломжтой байсан гэдгийг Сангийн сайд мэдээлэлдээ онцлов.

Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч байхдаа Ашигт малтмалын эрэл хайгуул хийнэ, ашиглана олборлоно хэмээн авсан тусгай зөвшөөрлөө подхийсэн үнээр цааш нааш нь борлуулахын эсрэг Ашигт малтмалын хайгуулын тусгай зөвшөөрөл шинээр олгохыг хориглох тухай хуулийн төслийг боловсруулж УИХ-аар батлуулсан. Улсын тэргүүний зүгээс ашигт малтмалын хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг эмх замбараагүй олгох, гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжид шилжүүлэх, цааш дамжуулан худалдах нь хэт хавтгайрсан.

Энэ нь Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдалд  нөлөөлж болохуйц хэмжээнд хүрээд байгаа гэж үзэн үүнийг цэгцлэх, зөрчил дутагдлыг нь арилгахаар дээрх хуулийг санаачилсан ч үр дүнгээ өгсөн гэхэд хэцүүхэн байна.

Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийн дагуу Ашигт малтмалын газраас  шинээр тусгай зөвшөөрөл олгохгүй байгаа ч лицензны наймааг устгаж чадахгүй байна. Учир нь Ашигт малтмалын хуулийн 49.1, 49.2 заалтад  тусгай зөвшөөрлийг шилжүүлж болно хэмээн цагаан цаасан дээр хараар дурайтал бичээстэй байх. Нэгэнтээ л тусгай зөвшөөрлийг бусдад шилжүүлэхийг хуульчилаад өгсөн болохоор цагдаагийнхан ч , Ашигт малтмалын газар ч лицензний наймааг хорьж, цагдах эрхгүй.

Гэхдээ энэ наймаа асар их мөнгө эргэлддэг бизнес болж хувирсан учраас хэн дуртай нь ийшээ орох аргагүй болсон байна. Бидэнд ирсэн мэдээллээр, өнгөрсөн оны сүүлчээр БНХАУ-ын иргэд Монголд нүүрсний орд газар хайж явсан ба нэр бүхий улстөрч, томоохон бизнесмэнүүд хэд хэдээрээ лицензээ бариад очсон аж. Тэгэхэд зөвхөн зуучлалын хөлс нь 1.2 сая ам.доллар болжээ. Хамгийн гол нь, хятадууд тухайн үед Тавантолгойн бүлэг ордыг ихээхэн сонирхож байсан учраас төрийн өмчит компанийн удирдлагуудтай нууц уулзалт хийсэн гэнэ. Харин хятадууд нь хаширласан учраас лицензийн наймаа 2017 онд багтаж хийгдээгүй хойшилж, энэ оны гуравдугаар сард товлогдсон байна. Хамгийн гол нь, уг уулзалт маш нууц түвшинд хийгдсэн гэдгийг эх сурвалж мэдээлсэн.

Тэгвэл лицензийн наймааны асуудал УИХ-ын чуулган, Байнгын хороодын хурлын үеэр ч сөхөгддөг. Жишээлэхэд, хоёрдугаар сарын 8-д болсон хуралдааны үеэр УИХ-ын гишүүн Ж.Мөнхбат "Улсаа уул, уулаар нь зардаг. Газраа зардаг юмнаас татвар авах нь зөв. Энэ хуулийг дэмжих хэрэгтэй. Үүнийг өмнө нь хийх хэрэгтэй байсан юм.  Хүрэлбаатар сайд сая хэллээ, "Айвенхоу майнз” компани "Рио тинто”-д Оюутолгойн лицензийг зарсан, нэг ч төгрөг төлөөгүй гэлээ. Дубайн гэрээгээр ийм нөхцөл байдал бий болчихоод байгаа. Тэгвэл үүнд хэн хариуцлага хүлээх юм. Ч.Хүрэлбаатар сайдын хоёр ах нь Хотгор шанагын нүүрсний уурхайг 10 сая ам.доллараар зарсан асуудал бий. Тэд хувиа авчихсан. 30 хувь гэдэг бол 7 тэрбум гаруй төгрөг. Ийм юмнууд энэ хуулийн өөрчлөлтөөр эргэж орж ирэх үү. Эх оронч дүр эсгэж уул ус, газраа худалддаг байдлыг таслан зогсоох ёстой. Хоёр төрсөн ах, туслах нь ийм наймаа хийгээд данс руу мөнгө орсон нь батлагдсан. Энэ мэт өмнө нь хийгдсэн наймаануудыг яах вэ. Ний нуугүй ярьцгаая. Ц.Элбэгдорж гэдэг хүний нөлөөгөөр олон газрыг зарсан” гэж хэлсэн.

Хамгийн гол нь, энэ яриа өмнө нь гарч л байсан. Үүнд хэн нэгэн тайлбар хийгээгүй өнөөг хүрсэн. Тэгэхээр лицензийн наймаа гэдэг асуудал бүр мафийн хэмжээнд яригдаад эхэлсэн гэдгийг улстөрчдийн хэрүүлээс харж болохоор байна.

Тэр ч бүү хэл, Сангийн яамнаас яг хэчнээн лиценз гадаадад зарагдсан бэ гэдэгт хариулж чаддаггүй. УУХҮЯ-нд бол энэ талаар тодорхой мэдээлэл байхгүй. Компаниуд чухам ямар замаар лиценз авсныг мөн энд хэлээд өгөх хүн байхгүй гэхэд болно.

Erennews.mn