Улз гол нь Xэнтий aймгийн Нoровлин сумын нутаг дахь Их, Бага бүрд хэмээх булгаас эх авч Хэнтий, Дорнод аймгийн нутгаар зүүн хойш урсаж, улсын xил дaван Тарь нууруудын хотгорт орших Баруун Тарь нуурт цутгaдаг. Тэнд хүрэхийн тулд эх авсан газраасаа 495 км зам "туулж” байж цутгал нууртаа хүрдэг аж. Энэ нь Монголын томоохон голуудын тоонд зүй ёсоор багтдаг. Улз гол цутгал хүрэх замдаа олон зуун амьтан, ургамал, хүн малын ундаа болж, байгаль дэлхийн ундаа болж, экологийн тэнцвэрийг хадгалан, тэнцвэржүүлдгийн нэгэн баталгаа юм. Гэвч Тарь нуурыг тэжээдэг Улз голын урсац сүүлийн жилүүдэд эрс татарч, зарим газраа урсгал нь тасраад байгаа тухай мэдээлэх болсон. Энэ бол зөвхөн Тарь нуурт учрах аюулын харанга биш юм. Улз голын сав газар, түүнийг даган идээшилж, ундлах хүн, мал, ургамал, амьтны хувьд том гарз төдийгүй зарим ургамал, амьтны хувьд мөхөл билээ. Иймд уг голын эх бүрэлдэх газрыг улсын хамгаалалтад нэн даруй авах нь хамгийн оновчтой хамгаалалт юм. Үүнээс гадна Улз голд учраад байгаа аюул хийгээд тусгай хамгаалалтад авах зайлшгүй шалтгаануудын заримаас дурдъя. Нэгдүгээрт, Улз голын урсац татарч, зарим хэсэгтээ урсгал нь тасарч эхэлсэн мэдээлэл сүүлийн жилүүдэд гарах болсон. Тухайлбал, өнгөрсөн оны наймдугаар сард "МОНЦАМЭ” агентлаг "Дорнод аймгийн хойд сумдын нутгаар урсан өнгөрдөг Улз голын урсгал 60 км газар тасарч, адагтаа хүрэхээ больжээ. Голын урсацын эх үүсвэр нь хурын ус байдаг. Сүүлийн жилүүдэд хэт халсны уршгаар урсгал нь шургах үзэгдэл байнга давтагдах болсон гэж нутгийн иргэд ярьж байна. Гэхдээ энэ удаагийнх шиг 60 км-ээр тасарч байгаагүй гэв. Онон, Улз голын сав газрын захиргааны өнгөрсөн сард хийсэн үзлэг шалгалтаар Улз гол Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутагт очоод шургаж, адагтаа хүрч чадаагүйг тогтоосон байна. Уг нь тэндээсээ Чулуунхороот сумын нутгаар дайрч хил давдаг байтал энэ жил Дашбалбараас цааш урссангүй. Уртаараа улсад дээгүүрт бичигддэг Улз голын усны төвшин 1996 оноос хойш багассаар иржээ” хэмээн мэдээлсэн билээ. Өөрөөр хэлбэл, урсац бүрэлдэх эх газрыг нь хамгаалахгүй л бол урсгал дундаа "сульдсан” Улз гол өдгөө хүч сэлбэх "тамиргүй” болчихоод байна. Хоёрдугаарт, Улз голын ай сав газрууд, түүнд нийлэх голууд уул уурхайнхны гарт сүйтгэгдэж болзошгүй байдал бий болжээ. Ийн хэлсний учир нь алтны хайгуул, олборлолт эрхэлдэг аж ахуйн нэгж, байгууллага хайгуул олборлолт хийж эхэлсэн баримт цөөнгүй бий. Иймд урсац бүрэлдэх эх газрыг уул уурхайнхны савраас хамгаалах цаг нь болжээ. Түүнчлэн судлаачид Улз голын усыг хүн, мал, үйлдвэр аж ахуйн аль ч хэрэгцээнд ашиглаж болохыг тэмдэглэн хэлдэг. Тодруулбал, Усны химийн бүтцийг үзэхэд голын уртад усны найрлага нэлээд ялгаатай. Уруудах тутамд усны ерөнхий эрдэсжилт нэмэгддэг байна. Зонхилох ионы бүтцээр Улз голын усыг гидрокарбонатын төрөлд оруулдаг аж. Энэ гол Онон мөрний адил тул, цурхай, зэвэг, хайруус, алгана, цулбуурт, булуу цагаан, гутаарь, мөрөг жараахай зэрэг олон төрөл зүйлийн загастай нь бас нэгэн  хамгаалах шалтгаан мөн билээ.Гуравдугаарт, Улз голын эх Цогтын хоолой, Эхэн бүрдийг цэвдгээс үүсэлтэй голын тэжээл байсан гэж зарим судлаач үздэг. Гэтэл уур амьсгалын дулаарлын нөлөөгөөр цэвдэг хайлж, усны эх үгүй болоход тун ойрхон байгаа гэнэ. Гэхдээ тус голын эх бүрэлдэх газрыг улсын хамгаалалтад авч, хүн малын хийгээд уул уурхайн нөлөөллөөс хамгаалж чадвал цөөнгүй жилдээ санаа зовохооргүйг усныхан хэлж буй. Түүнчлэн Улз голын эхийг хамгаалах нь түүний дагуух доройтсон бэлчээрийг нөхөн сэргэхэд дэмжлэг үзүүлэх, улмаар байгалийн нөөц баялгийг хамгаалан зүй зохистой ашиглах, экосистемийн тэнцвэрийг хадгалах нөхцлийг бүрдүүлж, нутгийн иргэдийн тогтвортой амьжиргааг дээшлүүлэхэд чухал ач холбогдолтойг судалгааны үндэслэлтэйгээр тайлбарлах хүмүүс ч байгаа юм. Дөрөвдүгээрт, сүүлийн 20 гаруй жилд уур амьсгалын өөрчлөлт, газар тариалан, уул уурхай, ой хээрийн түймэр байгалийн нөөцийн зүй зохисгүй ашиглалт зэрэг хүний хүчин зүйлийн нөлөөгөөр сав газрын усны нөөц, ургамалан нөмрөг багасч, зэрлэг амьтдын амьдрах орчин доройтож, тархац, нөөц нь эрс багасаж ирсэн. Ялангуяа, хяналтгүй, замбараагүй хууль бус агналтаас тал хээрийн экосистемийн гол төлөөлөл болох монгол тарвага устах аюулд орж, цагаан зээрийн нүүдэллэн өвөлжиж, хэвийн өсч үржих экологийн орчин алдагдаж, популяцийн тоо толгой багассаар байгаа нь энэ бүс нутаг, ялангуяа, Улз голын эхийг нэн түрүүнд улсын тусгай хамгаалалтад авах бас нэгэн гол үндэслэл юм.

БУЛГАН ГОЛЫН ЭХ ОРЧМЫГ ХАМГААЛАХ БОЛОМЖТОЙ