Уул уурхайн салбар улсын төсвийн гол тулгуур болдог ч дэлхийн зах зээл, улс төрийн бодлогоос шалтгаалан орлого, экспортын хэмжээ нь байнга хэлбэлздэг эрсдэлтэй. Экспортын 80 гаруй хувийг бүрдүүлдэг эрдэс баялгийн үнэ уруудвал эдийн засагт шууд нөлөөлдөг тул түүнийг орлох бүтээгдэхүүн шаардлагатайг эдийн засагчид сүүлийн жилүүдэд анхааруулсаар ирсэн. Тэгвэл эрдэс баялгийн салбарынхаас өөр ямар бүтээгдэхүүнээр экспортын зах зээлийг тэлэх боломж байна вэ. Уул уурхайн бус салбарын хөгжил ямар түвшинд байна вэ.

Эрдэс баялгийн бус салбарын чадавх сул тул экспорт төрөлждөггүй 

Эрдэс баялгийн салбарын экспортод эзлэх хувь 2012 онд 91.9 хувийг эзэлж, дээд амжилт тогтоож байв. Үүнээс хойших жилүүдэд тун бага хувиар уруудаж, уул уурхайн бус бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний эзлэх жин аажим нэмэгдэж байгаа. Өнөөдрийн байдлаар эрдэс баялгийн бус долоон төрлийн бүтээгдэхүүн энэ зах зээлд жин дарж буй. Үүнд, ноос, ноолуур, арьс шир, мал болон ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүн, машин тоног төхөөрөмж, үндсэн төмөрлөг, хүнсний бэлэн бүтээгдэхүүн зэрэг багтдаг. Гэхдээ энэ салбар долоон төрлийн бүтээгдэхүүнд тулгуурлаж буй нь мөн л төрөлжиж чадаагүйн илрэл юм.

Сүүлийн жилүүдэд машин тоног төхөөрөмж, үндсэн төмөрлөг, малын болон ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүний экспорт өсөж байна. Мал, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүний экспорт 2014 онд 10 гаруй сая ам.долларт хүрсэн бол 2016 оны байдлаар 30 орчим сая ам.доллар болж өссөн. Мөн тус онд машин тоног төхөөрөмжийн экспорт 60 орчим сая ам.доллар байсан нь 2016 онд 10 сая ам.доллараар нэмэгдсэн. Харин ноос, ноолуур, нэхмэл болон арьс ширэн бүтээгдэхүүний гаднын зах зээл дэх борлуулалт буурах хандлагатай байгаа. Арьс ширэн бүтээгдэхүүний экспорт 2011 онд 50 сая ам.долларт хүрсэн бол 2016 онд 20 сая ам.доллараар буурсан. Ноос, ноолуур, нэхмэлийн салбар 2014 онд хамгийн огцом өсөж, 340 сая ам.долларын борлуулалт хийжээ. Гэвч сүүлийн гурван жилд 40 сая ам.доллараар багассан байна.

Экспортын бүтээгдэхүүний 90 гаруй хувь нь зөвхөн БНХАУ- ын зах зээл рүү гардаг жишиг уул уурхайн бус салбарт ч мөн ажиглагддаг. 2010 онд ийм бүтээгдэхүүний экспортын 55 хувь нь урд хөршийг чиглэж байсан бол 2016 онд 70 хувьд хүрсэн. Харин эсрэгээрээ Европын холбооны орнууд болон ОХУ-ыг чиглэсэн экспорт буурах хандлагатай байгаа юм.

"Экспортыг дэмжих үндэсний хөтөлбөр”-ийн хэрэгжилт 18 хувьтай гарсан

2013 онд "Экспортыг дэмжих үндэсний хөтөлбөр” баталж, уул уурхайн бус салбарыг чиглэсэн 30 орчим хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн байдаг. Гэвч 2016 онд уг хөтөлбөрийг шинэчлэн батлах үед хэрэгжилт дөнгөж 18 хувьтай гарч байв. Мөн үүнээс хойш хэрэгжүүлж буй хөтөлбөрүүдэд бодитой ахиц ажиглагдахгүй байгааг МУИ С-ийн Эдийн засгийн тэнхимийн багш Ч.Нарантуяа хэллээ. Тэрбээр "Экспортыг дэмжих үндэсний хөтөлбөрт 2018 он гэхэд баялгийн бус экспортыг гурав дахин нэмж, 30 хувьд хүргэх том зорилт тавьсан ч биеллээ олж чадсангүй. Үүнд бодлого нь төрөлжсөн бус хэлбэртэй, санхүүгийн хөшүүргүүд давамгайлж байгаа нь гол нөлөө үзүүлж байгаа. Яг экспортыг онилсон, бүтээгдэхүүнийг зах зээлд гаргахтай холбоотой дэмжлэг сул. Цаашдаа бодлогын үнэлгээг нарийвчлан хийх шаардлагатай байгаа” гэв. 

2013 онд мал, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүнд Хөгжлийн банкаар дамжуулан жилийн 4.5 хувийн хүүтэй 27.7 сая ам.долларын зээл олгосон. Мөн 2014 онд арьс ширний үйлдвэрлэлийн төсөлд 30 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт олгосон бол оёмол бүтээгдэхүүн, хувцас үйлдвэрлэлийн 13 төсөлд 300 тэрбум төгрөгийн зээл өгсөн. 2015 онд металл боловсруулалт, машин үйлдвэрлэлд арилжааны банкуудаар дамжуулан 300 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт олгосон зэрэг олон зээл, санхүүжилт хэрэгжжээ. Өнгөрсөн хугацаанд ноос, ноолуур, нэхмэлийн салбарыг чиглэсэн долоон төсөл хэрэгжсэн ч бодит дэмжлэг болж чадаагүй байна.

Нөгөөтэйгүүр, үйлдвэр, компаниудын өөрсдийнх нь чадавх сул байгаа нь хөтөлбөрийн үр дүнг доош чангаасаар. Салбар нь хүний нөөц болон техник, технологийн хувьд чадавхжиж чадвал экспортыг онилсон бодлого үр дүнгээ өгдөг онцлогтой. Энэ мэтээр эдийн засгийг төрөлжүүлэх боломжтой салбаруудын хөгжил олон шалтгааны улмаас урагшилж чадахгүй байна.

Монголын ноос, ноолуур, арьс ширэн бүтээгдэхүүн бусад орныхоос ялгарах онцлог, давуу тал олон. Гэхдээ зөвхөн үүнд найдалгүй аялал жуулчлал, техник технологийн салбаруудыг ч экспортын гол бүтээгдэхүүн болгох боломж бийг эдийн засагчид хэлж байна. Мөн аж үйлдвэрийн аль ч салбарт инноваци шингэсэн бүтээгдэхүүнийг дэмжих нь улсын эдийн засагт эерэг нөлөөтэй юм.

Экспортыг онилсон бодлого Монгол Улсад харьцангуй шинэ. Тиймээс зөвхөн чөлөөт худалдаатай байна гэсэн зохицуулалт энд дангаараа хүч дутаж байна. Байгууллага хоорондын уялдаа холбоо, зохион байгуулалт, бүтээгдэхүүн болон зах зээлээ онилсон бодлого хэрэгтэй. Түүнчлэн, бага хүүтэй зээл олгох, татварын хөнгөлөлт үзүүлэх зэрэг санхүүгийн аргаас гадна институцийг сайжруулахад чиглэсэн бодлого шаардлагатай байгаа юм.

Б.Баярмаа 

Засгийн газрын мэдээ