БНХАУ руу нүүрс экспортолж буй компаниудын ганц нь л дэлхийн зах зээлийнхтэй дүйцэхүйц үнээр бүтээгдэхүүнээ борлуулдаг. Зарим нь нүүрсний чанар, технологийн хоцрогдол, хэлцэл хийх чадвараасаа шалтгаалж байгалийн баялгаа дэлхийд байхгүй хямдаар урсгаж байна.

Компаниудын борлуулалтын үнэ чанар, баяжуулалтаас голлон шалтгаалдаг

Коксжих нүүрсний экспорт өнгөрсөн онд түүхэн дээд цэгтээ хүрсэн. Дэлхийн зах зээл дэх таваарын үнийн өсөлт болон геополитикийн таатай нөхцөл байдлаас шалтгаалан коксжих нүүрсний экспортын хэмжээ өнгөрсөн оныхоос 29.4 хувиар нэмэгдэж, 33.4 сая тонн боллоо.

Өмнөх жилүүдэд алдагдалтай эсвэл зардлаа л нөхөх хэмжээний орлоготой ажиллаж байсан уурхайнууд экспортын хэмжээ, борлуулалтын орлогоо нэмэхийг зорьж байгаа. Гэвч идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг 30 гаруй уурхайгаас ганц нь л дэлхийн зах зээлийнхтэй дүйцэхүйц үнээр бүтээгдэхүүнээ борлуулж байна. 

Бусад нь олон шалтгааны улмаас өөр хоорондоо ялгаатай үнээр нүүрсээ экспортолж байгаа юм. Гашуун сухайтын боомтоор нүүрсээ экспортолж буй "Энержи ресурс” компанийн коксжих нүүрсний үнэ тонн тутамдаа 130 орчим ам.доллар байгаа бол SouthGobi Resources 70 орчим ам.доллараар зардаг. Тэгвэл зарим жижиг компани нэг тонн нүүрсээ 30 гаруй ам.доллараар борлуулж байна.

Ийнхүү Хятад руу экспортолж буй нүүрсний үнэ ялгаатай байгаа анхдагч шалтгаан нь нүүрсний чанар. хамгийн сайн чанарын, түүхий коксжих нүүрс уурхайн ам дээр 135-165 мянган төгрөгийн үнэтэй байна. Таван толгойн ордоос олборлож буй "Эрдэнэс таван толгой”, "Таван толгой” компаниудын нүүрс энэ ангилалд багтдаг. Гэхдээ "Эрдэнэс таван толгой” төрийн өмчит компанийн нэг тонн нүүрс 71.8 ам.долларын тогтмол үнэтэй.

Харин сул коксжих нүүрсний үнэ 78-110 мянган төгрөгийн хооронд хэлбэлзэж байгааг аж ахуйн нэгжүүдийн үнийн мэдээллээс харж болно. Нарийн сухайтын бүлэг ордоос ийм төрлийн нүүрс олборлодог "МаК”, "Саусгоби Сэндс” зэрэг олон компани бий. Тэгвэл "Штанк ойл”, "Чингисийн хар алт”, "Эрдэнэс таван толгой”-н эрчим хүчний нүүрсний үнэ уурхайн ам дээрээ 33-49 мянган төгрөг байгаа.

Харин экспортод хамгийн бага хувь эзэлдэг чулуун болон хүрэн нүүрс 12.6-45 мянган төгрөгийн үнэтэй байгааг ашигт малтмал, газрын тосны газрын Нүүрсний хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн Б.Улаанхүү хэлж байна. Эрдсийн байгалийн шинж чанараас шалтгаалсан үнийн зөрүү асар их. Гэхдээ үүнийг технологийн шийдэл ашиглан нэмүү өртөг шингээж, борлуулалтын үнийг өсгөх олон боломж байдгийн нэг нь баяжуулах үйлдвэр. Сайн чанарын баяжуулсан нэг тонн нүүрсийг уурхайн ам дээр 206-280 мянган төгрөгөөр худалдаалж байна.

Энэ нь баяжуулаагүй ижил төрлийн нүүрснээс 70-110 мянган төгрөгөөр илүү. Тиймд сүүлийн 2-3 жилд нүүрс экспортлогч компаниуд баяжуулах үйлдвэртэй болох зорилт тавин ажиллаж байна. "Энержи ресурс” компани ийм технологи ашиглан нүүрсээ Монголын компаниудын дотроос хамгийн өндөр үнэд хүргэж чадсан. Өнгөрсөн онд 8.3 сая тонн нүүрс олборлож, үүний найман тонныг нь баяжуулсан. Түүнчлэн дөрвөн сая тонн баяжуулсан коксжих нүүрсэн бүтээгдэхүүн гарган авчээ. 

Хэлцэл хийх чадвар борлуулалтын үнийг өсгөдөг

Энэ нь 2016 оныхтой харьцуулбал олборлолт 79, баяжуулалт 66 хувиар өссөн дүн юм. уг компаниас гадна хөшөөтийн ордоос нүүрс олборлодог "Мо Эн Ко” компани бүтээгдэхүүнээ хуурай аргаар баяжуулан экспортолж байгаа. Удахгүй нойтон аргаар баяжуулах үйлдвэр нь ашиглалтад орох юм. Харин Нарийн сухайтын ордод үйл ажиллагаа явуулдаг "Саусгоби сэндс” ирэх долоо хоногт баяжуулах үйлдвэрийнхээ нээлтийг хийхээр зэхэж байна.

Энэ буухиаг удахгүй МАК, "өсөх зоос” компаниуд үргэлжлүүлэхээр ажиллаж буй. Мэдээж, уурхайн байршлаас хамаарч ордоос авах үнэ болон хил дээрх үнэ зөрүүтэй байдаг. Тухайлбал, Ханги Мандалын боомтоор нүүрс экспортолж буй "Айл баян” компанийн тээврийн зардал тонн тутамд 30-42 мянган төгрөгт хэлбэлздэг аж. Тус компанийн уурхай хилээс 70 км зайтай учир тээврийн зардал нь харьцангуй бага. Тээврийн зардлаа нэмээд нэг тонн нүүрсний хил дээрх үнэ нь ойролцоогоор 150 мянган төгрөг болдог.

Харин хилээс 250 км зайтай таван толгойн ордын тээвэр үүнээс илүү зардал шаардах нь ойлгомжтой. Гэхдээ тээврийн зардал нь нүүрсний үнийн 20-30 хувийг эзэлдэг аж. Баяжуулах технологиор нүүрснээс шороог ялган авбал ямар ч чанартай нүүрсний үнэлгээ эрс дээшилдэг. Гэхдээ бүтээгдэхүүний үнээ өсгөхөд компанийн хэлцэл хийх чадамж багагүй нөлөөтэй. Хэдийгээр нүүрсний чанар адил ч компани нь нэр хүндтэй, олон жилийн туршлагатай, хэлцэл хийх чадвартай бол борлуулалтын үнээ өсгөж чаддаг.

"Эрдэнэс таван толгой”, "МАК”, "Саусгоби Сэндс” зэрэг компаниудын борлуулалтын гэрээнээс ийм зүй тогтлыг олж харж болохыг мэргэжилтнүүд хэлж байна. Компаниуд хэлцлээ сайжруулж, технологийн нэмүү өртөг шингэсэн шийдлээр экспортын үнийн зөрүүгээ багасгах зэрэг олон боломжийг ашиглахыг салбарын мэргэжилтнүүд зөвлөж байна. Компаниудын дунд үйлчилдэг энэ зарчим улс орнуудын худалдаанд ч багагүй нөлөөлдөг.

Тухайлбал, дээрх шалтгааны улмаас австрали, Монголын ижил чанарын нүүрсний үнийг импортлогчид ялгаатай үнээр худалдан авдаг жишээ бий. "Энержи ресурс” компанийн баяжуулсан коксжих нүүрс уурхайн ам дээрээ 130 орчим ам.доллар бол австралийн яг ийм төрлийн нүүрсийг уурхайгаас нь 180 орчим ам.доллараар худалдаж авах жишээтэй. Тиймээс адилхан баялагтай атлаа түүнийгээ эн тэнцүү үнэлүүлж чадахгүй байгаадаа анхаарах цаг иржээ. Төрөөс "нэг цонх”-ны бодлогоор эрдэс, түүхий эдээ экспортолно гэж олон жил ярьж буй. Гэвч энэ байдал шийдэгдэж чадалгүй өдийг хүрлээ.

Б.Баярмаа

Засгийн газрын мэдээ