Юуны өмнө "Хятадууд” барих болсон гэдэг дээр ач холбогдол өгч, эх оронч гэхээсээ илүү зорилготойгоор үндэсэрхэг үзлийг дэвэргэн турхирахыг хичээж байгаа нь илт байна. Тухайлбал, энэ концессийн дагуу "21 жил хятадуудад ашиглуулаад, хугацаа нь дууссан тоног төхөөрөмжтэй, бүх юм нь хятадаараа байгаа хуучин ДЦС хүлээж авна” гэсэн таамаглалаар айлгаж байгаа юм. Мөн "Дэлхийн жишгээр дулааны цахилгаан станц барих өртөг дунджаар 1 мВт нь нэг сая ам.доллар байдаг. Гэтэл Багануурын дулааны цахилгаан станцын өртөг 700 мВт = 700 сая ам.доллар байх ёстой атал, 1.2 тэрбум доллар буюу бараг хоёр дахин үнэтэй төсөвлөгдсөн нь асар их хардалт дагуулж байна” гэсэн зориуд гуйвуулсан дутуу мэдлэг, мэдээлэлтэйгээр олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэсглээр гүтгэлэг тарааж байна.

Гэтэл үндэсний хөрөнгө оруулалтын газрын сайтад концессын гэрээ нь бүрэн эхээрээ нээлттэй тавигдсан байна. Энэхүү гэрээнээс харахад барилгын хугацаа (4 жил) болон ашиглалтын хугацааг (21 жил) оролцуулан, нийт 25 жилийн хугацаатайгаар "барих-ашиглах-шилжүүлэх” нөхцөлтэй байгуулсан. Үүнд 700 МВт-ын хүчин чадалтай цахилгаан станц, түүний дагалдах байгууламжуудад 1.2 тэрбум ам.доллар хөрөнгө оруулалт шаардлагатай юм. Өндөр параметрын /supercritical/ цахилгаан станцын энэхүү төслийг санхүүжүүлэхэд нийт нэг тэрбум орчим ам.доллар шаардагдана. Тодотгоход, энэ зардалд цахилгаан станцаас гадна сургууль, цэцэрлэг, оффисын барилга, өрхийн эмнэлэг, ажилчдын орон сууц зэрэг бүтээн байгуулалтын зардал бүгд багтсан байна. Цахилгаан станцын төсөл нь Монгол Улсын Засгийн өмч бөгөөд "Багануур Пауэр” ХХК нь зөвхөн барьж байгуулан, хөрөнгө оруулалтаа нөхөөд, ашиглалтын хугацаанд өөрсдийн бий болгосон бүх ноу-хауг монголчуудад шилжүүлэн өгөх үүргийг гэрээгээр хүлээсэн. Түүнчлэн концессийн гэрээний 4.2.2-4-т зааснаар концессийн гэрээ дуусгавар болоход гэрээнд заасан чанарын шаардлагыг хангасан цахилгаан станцын үндсэн болон туслах тоног төхөөрөмж, бусад дагалдах хэрэгслийг техник ашиглалтын бүх баримт бичиг заавар, ноу-хауг монгол, эсвэл англи хэлээр нууцлалын кодын хамт концесс олгогч, эсхүл түүнээс эрх олгосон этгээдэд хүлээлгэн өгөхийг тодорхой заасан байдаг. Тэгээд ч уг цахилгаан станцыг Монгол Улсын эрчим хүчний хэрэглээнд ашиглах тул "хятадуудад ашиглуулах” гэдэг агуулга нь өөрөө логик алдаатай ухуулга сурталчилгаа юм.

Тоног төхөөрөмжийн "насжилт”-ын хувьд хуучин гэж гадуурхах, хардах үндэслэлгүй. Учир нь Эрчим хүчний тухай хуулийн дагуу Эрчим хүчний хөгжлийн төв зураг төслийн шатнаас эхлэн захиалагчийн хяналтыг бүрэн тавьж байгаа тул хуучин тоног төхөөрөмж ашигласан бол хууль зөрчсөн хэрэг болно.
 

Гурван мянган хүн ажилгүй болох уу

Дараагийн гүтгэлэг нь "Багануур пауэр” ХХК нь Цахилгаан эрчим хүч худалдах, худалдан авах гэрээг "Диспетчерийн үндэсний төв” ХХК, "Цахилгаан дамжуулах үндэсний сүлжээ” ТӨХК–тай 2015 оны наймдугаар сарын 28-нд байгуулсан.

Жил бүр хамгийн багадаа 4.2 тэрбум зВТ/цаг эрчим хүчийг тохирсон тарифаар бодон, худалдах авах үүрэгтэй. Хэрэв энэ хэмжээнд хүрээгүй бол зөрүү төлбөрийг заавал төлж барагдуулах үүргийг Засгийн газар хүлээсэн. Багануурын цахилгаан станцаас нийлүүлэх энэ хэмжээ нь Монгол Улсын нийт хэрэглээний 60-70 хувийг дангаараа хангахаар байгаа. Энэ нь зах зээлд шууд шингээхэд хүндрэлтэй учраас ДЦС-4, ДЦС-3, ДЦС-2 станцуудын үйлдвэрлэлийг зайлшгүй бууруулж, улмаар хаахад хүргэхээр байна. Үүний дүнд 3000 орчим хүн ажилгүй болно” гэсэн тайлбартайгаар хэвлэлийн бага хурлын үеэр танилцуулсан. 

Гэтэл үнэн хэрэгтээ Багануурын цахилгаан станц 2020 онд ашиглалтад орсны дараах эхний жилүүдэд 220 мВт хүчин чадлаар үйлдвэрлэл явуулах гэрээтэй. Энэ нь жилд 1.4 тэрбум кВт/цаг эрчим хүч нийлүүлнэ гэсэн үг. Улс мөнгөгүй гэх шалтгаанаар эрчим хүчний салбарт шинэ бүтээн байгуулалт хийхийг хойш тавьсаар 30 гаруй жил өнгөрчээ. Социализмын үеийн цахилгаан, дулааны станцууд хэдийнээ хөгширч, юу юугүй амьсгал хураах дээрээ тулсан хэдэн станцуудаа нэмэлт турбин, зуух зэрэг засварын ажил, өргөтгөлөөр торгоож байна. Гэтэл манай улсын эрчим хүчний хэрэглээ жил бүр 40-50 МВт-аар тогтмол өссөөр. Өнгөрсөн онд л гэхэд 649.3 мянган хэрэглэгчдийг цахилгаан эрчим хүчээр хангаж ажилласан нь оны эхэнд байсантай харьцуулахад 56.9 мянган цахилгаан эрчим хүчний хэрэглэгчид нэмэгдсэн. Нийт хэрэглэгчдийн 7.2 хувь буюу 46.4 мянга нь аж ахуйн нэгж байгууллагын хэрэглэгч, 92.8 хувь буюу 602.9 мянга нь ахуйн хэрэглэгчид байна.
 

"Гацаагчид”-ийн таамаглал бүтээгчдийнхээс эрс зөрөв

Азийн хөгжлийн банкнаас 2013 онд гаргасан мастер төлөвлөгөөнд Монгол Улсын нийт эрчим хүчний хэрэглээний таамаг Оюутолгой, Тавантолгой төслүүдийн хэрэглээг оруулахгүйгээр 2016 онд дундаж өсөлттэйгээр 5.1 тэрбум кВт/цаг, хамгийн өндөр өсөлттэйгээр 5.7 тэрбум кВт/цаг, харин 2017 онд  6.4 тэрбум кВт/цаг байхаар тодорхойлсон байна. Эрчим хүчний зохицуулах хорооноос гаргасан статистик тоо баримтад дурдсан бодит гүйцэтгэлээс харахад дээрх хэрэглээний хэмжээ  2016 онд  5.8 тэрбум кВт/цаг, 2017 онд  6.3 тэрбум кВт/цаг байхаар өнгөрсөн арванхоёрдугаар сарын байдлаар гаргасныг бодоход тооцоолол хол зөрүүгүй байгаа биз. Эндээс харахад станц ашиглалтад орох үе буюу 2020  онд Монгол Улсын эрчим хүчний хэрэглээ мастер төлөвлөгөөнд тусгасан хамгийн өндөр таамаг болох 9.1 тэрбум кВт/цаг гэдэг үзүүлэлтээс давах нь илт харагдаж байна.

Одоогоор Багануурын цахилгаан станцын үйлдвэрлэх эрчим хүчний хэмжээ 1.4 тэрбум кВт/цаг байхаар байна. Энэ нь нийт эрчим хүчний хэрэглээний дөнгөж 15.4 хувь  байх төлөвтэй байна. Эндээс харахад Багануурын цахилгаан станц ашиглалтад орсон ч эрчим хүчний салбараас гурван мянган хүн ажилгүй болох биш, эсрэгээрээ хэрэглээний таацыг хангахааргүй, эрчим хүчний эх үүсвэрийн дутагдалтай хэвээрээ байх юм. Дээр нь багануурын нүүрсний уурхайгаас жилд 3 сая орчим тонн нүүрс авч хэрэглэх бөгөөд энэ нь одоогийн багануурын нүүрсний стануын жилийн гаргаж буй нүүрсний тоотой тэнцүү юм. Тодруулбал, багануурын станц одоо гаргаж байгаа нүүрсний хэмжээтэйгээ ижил нүүрс гаргаснаар орон нутагт шинээр ажлын байр нэмэгдэж, дүүргийн иргэдийн орлого тогтвортой нэмэгдэх юм.