Ухаалгаар ашиглаж чадвал худалдааны дайн Монголын уул уурхайн бус экспортыг дэмжинэ. Хэн хэнийгээ тарифаар торгох АНУ, Хятадын худалдааны дайн эхлээд хагас сарыг үдлээ. Цэнхэр гарагийг хэрж буй худалдааны чөлөөт урсгалыг хумих энэ зөрчил илааршиж буй дэлхийн эдийн засгийг сэдрээнэ гэж олон улсын элит шинжээчид анхааруулж байна. Тэгвэл дэлхийд халтай гэх энэ дайн манайд хэрхэн нөлөөлөх бол. Дэлхийн худалдааны байгууллагын гишүүн, чөлөөт эдийн засгийн шилдэг сурагчдын нэг монгол улсыг энэ өөрчлөлт тойролгүй дайрах нь тодорхой. Харин сайн, саарын алийг нь илүү дагуулах бол.

Одоогоор Хятадын ган, хөнгөн цагаан, нэхмэл сүлжмэл эдлэл тэргүүтэй бараа бүтээгдэхүүн АНУ-ын тарифын өндөр босготой нүүр тулсан. Харин АНУ-ын хөдөө аж ахуйн мах, шош, буудай, далайн бүтээгдэхүүн, автомашин тэргүүтэн багтчихаад байгаа юм. Монгол улс экспортын орлогынхоо 90 орчим хувийг Хятадаас олдог.

Харин урд хөрш экспортынхоо хамгийн их буюу 20 орчим хувийг АНУ-тай хийсэн худалдаанаас олдог байна. Манай улсын хэтэвч нь Хятад гэж үзвэл өмнөд хөршийн худалдааны түрийвч нь АНУ. Монгол, Хятад, Америк нь худалдааны ийм гинжин хэлхээтэй. Тэгвэл худалдааны маргаанаас үүдэн Хятадын хэтэвчийн хэмжээ багасах нь. Энэ хэрээр өмнөд хөршийн эрэлт буурч, үүнийг дагаад манай нийлүүлэлт хумигдах эрсдэл бий. Гэхдээ энэ сүүдрийг эс тооцвол хоёр хүчний тэмцэл бидний зах зээлийг тэлж, өрсөлдөх чадварыг өсгөхөөр байна. 

Ялангуяа, сүүлийн жилүүдэд урд хөршийн иргэдийн амьжиргаа дээшилж, үхрийн махны эрэлт мэдэгдэхүйц өсчээ. БНХАУ жилд АНУ, Шинэ Зеланд зэрэг үхрийн махны экспортлогчдоос 10 тэрбум ам.долларын бүтээгдэхүүн авдаг байна. Тэгвэл эдгээрийн нэг тоглогч нь тарифын саадтай нүүр тулсан тул үхрийн сайн чанарын махны экспорт хийх орон зай бидэнд үүсчихээд байгаа аж. 

Хэрэв АНУ нааштай хариу илэрхийлбэл 325 сая хүн амтай зах зээлд бид экспортын хөнгөлөлт эдлэх юм. Түүнчлэн өндөр тарифтай нүүр тулсан БНХАУ ноолуурын салбараа дэмжихийн тулд хамтрах санал манай улсад тавиад байгаа. Дэлхийн түүхий ноолуурын зах зээлийн 90 орчим хувийг хангадаг Монгол, БНХАУ хүч хавсарбал дийлдэшгүй баг болно. Ингэснээр дэлхийд үнэлэгдэхүйц бараа бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж олон улсад гаргах боломжтой аж. Мөн ноолуураас гадна урд хөршийн арьсан гар цүнх, товч зэрэг бүтээгдэхүүн АНУ-ын жагсаалтад багтсан.

Тиймээс манай арьс ширний салбарынханд ч боломж нээлттэй байгаа аж. АНУ, Хятадын худалдааны дайн манай нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг дэмжих таатай таамаг байна. Хэрэв бид дэлхийн худалдааны чиг хандлагыг ухаалгаар ашиглаж чадвал хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэлийг тэтгэх аж. Үйлдвэрлэл нь өнөөг хүртэл хөлд ороогүй монгол улсад уул уурхайн бус эскпортыг нэмэгдүүлж, нэмүү өртөг шингэсэн үйлдвэрлэлийг дэмжих таатай боломж олгож байна. 

Гэхдээ алт, газрын тосны ханшид дарамт болох хэдий ч хэтдээ үйлдвэрлэлийн металлын үнэ өсөх суурь болно гэж шинжээчид үзэж байна. Үндэсний үйлдвэрлэлээ хамгаалж, экспортыг хийсэн энэ бодлого нь хөгжингүй болон хөгжиж буй орнуудад харилцан адилгүй нөлөөлөхөөр байна. Ялангуяа, нийт 1.7 тэрбум хэрэглэгчтэй хоёр том зах зээл харилцан худалдааны урсгалаа хааснаар шинэ тоглогчдод сул орон зай аль аль талд нь үүснэ. Ялангуяа, үйлдвэрлэл сул хөгжсөн, хөгжиж буй орнууд эдгээр аварга зах зээлд нэвтрэхэд илүү дөхөм болно хэмээн Кембрижийн их сургуулийн судлаачид үзэж байна.

Олон улсын эрсдэлийн үнэлгээний S&P агентлаг "Америк, Хятадын маргаан олон улсын геополитикийн эрсдэлийг өдөөх хэдий ч азийн зарим зах зээлд харьцангуй сул сөрөг нөлөөтэй гэж дүгнэсэн байна. Ийм зах зээлээр АНУ, Хятадын аль алинынх нь ойрын түнш Тайвань, БНСУ-ыг нэрлэжээ. Ялангуяа, хөгжиж буй орнууд нь АНУ, Хятадтай улс төр, эдийн засаг, газарзүйн байршлын хувьд ойр дотно бол өрсөлдөх чадварыг нь илүү дэмжинэ гэж үзжээ. Ингэснээр улс орнуудын хооронд үүссэн худалдаа, үйлдвэрлэлийн тэгш бус байдлыг тэгшитгэх талтай байна.