Монгол Улсын уул уурхай, эдийн засагт жин дарах том төсөл бол Оюутолгой гэдэгтэй маргах хүн байхгүй. Олон парламент Засгийн газар дамжин дуншсан Оюутолгойн гэрээг 2010 оны 10 дугаар сарын 6-ны өдөр байгуулж байлаа. Тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж "Монголчууд бүгдээрээ урагшаа нэг алхлаа” гэж мэдэгдсэн удаатай. Ийнхүү хэлсэн Ц.Элбэгдоржийн гэргий Болормаагийн тэргүүлдэг санд "Рио-Тио”-нтой их хэмжээний мөнгө хандивласан тухай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр шуурсан. Одоогийн байдлаас харахад Оюутолгойн гэрээг байгуулснаар монголчууд урагшаа алхах бүү хэл сөөм ахиж чадсан уу гэдэг эргэлзээтэй. Оюутолгойн гэрээ байгуулагдсан өдрөөсөө л хардлага, элдэв хэл амны бай,  улс төрчдийн пиар болж ирсэн нь үнэн. Оюутолгойн гэрээг тухайн үеийн МАХН одоогийн МАН, АН С.Баярын хэлснээр "Стандарт бус” Засгийн газар байгуулж, үүндээ дулдуйдан хөдөлгөсөн нь үнэн.

Өөр ямар гаргалгаа байсныг мэдэхгүй. С.Баяр тухайн үед ид хүчээ авсан байв. Эрх баригч намын дарга, хамтарсан Засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайдын албан тушаалтай. УИХ дахь намын бүлгийнхээ нөхдийг ятгаж, бас дарамт шахалт үзүүлсэн байхыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ л  гэрээ байгуулагдсан. С.Баярын Засгийн газраар овоглогддог нь үнэн. Зарим шударга гишүүн Оюутолгойгоос Монголын талын эзэмших хувийг ядаж 50-51 хувь байлгая гээд  дийлээгүй. Хуулиндаа Монгол Улс 34 хувийг эзэмшихээр заасан. Түүнийхээ дагуу явна гэсээр өнгөрсөн юм. Одоо байдал сахил хүртээд шал дордохын үлгэр болов уу.

Оюутолгойн гэрээ байгуулахаас өмнө С.Баяр юу ярьж явсан бэ?

2007-2008 онд тухайн үеийн МАХН-ын хувьд хүндхэн шалгуур тулгарсан үе байлаа. Намын дарга М.Энхболдын нэр хүнд  шороотой хутгалдчихсан, намынх нь нэр дагаад уначихсан. Ийм үед л С.Баяр гарч ирсэн юм. Богино хугацаанд эхлээд намын даргын албан тушаалыг авч, эргээд орж ирэхдээ би хоосон албан тушаалаар яах вэ, эрх мэдлээ дагуулж авна гээд М.Энхболдоос Ерөнхий сайдын суудлыг нь авсан эрхэм. Уг нь, М.Энхболд С.Баярт намын даргын суудлаа өгөөд Ерөнхий сайдын албан тушаалтайгаа үлдэнэ гэж тооцсон. С.Баяр нар ч иймэрхүү утгатай зүйл ярьж байсан ч явц дунд байдал эсрэгээрээ эргэсэн. Ерөнхий сайд, намын дарга болсон С.Баяр 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн өмнө 21 аймгаараа тойрч иргэдтэйгээ уулзсан. Цаг тулсан учраас шуурхай ч явсан. Энэ үед түүний гол ярьж байсан зүйл нь "Оюутолгойн гэрээг байгуулах” тухай байв.  

Очсон аймаг сум бүрийнхээ иргэдтэй хийсэн уулзалтын үеэр С.Баяр "Оюутолгойн гэрээг байгуулах шаардлага бий. Гэрээ байгуулаагүйгээс өдөрт Монгол Улс нэг сая америк долларын алдагдалд орж байна” хэмээн ятгаж, ухан сэнхрүүлж явсан нь үнэн.

Сайд Ц.Даваасүрэн юу сануулав

У.Хүрэлсүхийн танхимын гишүүн, Эрчим хүчний сайд Ц.Даваасүрэн "С.Баяр Оюутолгойн гэрээг байгуулаагүйгээс Монгол Улс өдөр бүр нэг сая америк долларын алдагдалд орж байна” хэмээн ярьж байсныг нь байн байн сануулдаг нэгэн юм. Ц.Даваасүрэн хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа Оюутолгойн гэрээний талаар ... Оюутолгой "Эрдэнэт”-ээс хоёр дахин том төсөл. 2014 онд Оюутолгой 805,7 мянган тонн зэсийн баяжмал олборлосон байдаг. Үүнээс цэвэр  зэс нь 189 мянган тонн байсан. Улирч одсон жилд дэлхийн зах зээл дээр зэсийн дундаж үнэ 6500 ам.доллар байв. 

Энэ ханшаар тооцвол 1.2 тэрбум ам.доллар болж байна. Цэвэр алт 19.5 тонныг олборлосон тоо бий. 880 сая ам.доллар гэсэн үг.  Нийлээд хоёр тэрбум америк доллар. Нэг америк 1800 төгрөгтэй тэнцэж байсан ханшаар тооцоход  3.6 их наяд төгрөгийн борлуулалт хийсэн байдаг. Үүнээс татварт тооцсон дүн нь Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр 111 тэрбум төгрөг болсон” гэж ярьжээ.

Энэ бүхнээс харахад С.Баярын хэлсэн өдөр бүр алдагдаад байгаа нэг сая америк доллар хаашаа урсаад байна вэ.  Түүнээс өөрөөс нь асуух хэрэгтэй байх. Оюутолгойн гэрээ байгуулсантай холбоотойгоор Ерөнхий сайд асан С.Баяр урьдчилан саатуулах 461 дүгээр ангид хоригдоод эрүүл  мэндийн шалтгаанаар батлан даалтад гарсан. Оюутолгойн гэрээтэй холбогдуулан УИХ-аас ажлын хэсэг байгуулагдан, хэд хэдэн дэд ажлын хэсэгтэйгээр шалгалт оруулав. Сүртэй чиг шалгасан, шалгуулсан бололтой. Харин тайланг нь өнөөг хүртэл сонсоогүй байна. Сонслоо ч С.Баярын өдөр бүр алдаад байгаа гэсэн  нэг сая америк долларын сураг ажиг гарахгүй болов уу. Эцэст нь  Монгол Улсыг  өдөр бүр нэг сая америк долларын өрөнд "Рио-Тион”-тоо оруулсан хэвээр байна уу. Эсвэл С.Баяр Оюутолгойн гэрээг байгуулахын тулд ард түмэндээ эх орноо тойрч явж худлаа хэлсэн болж таарах нь уу гэсэн асуулт тодорхой хариултгүй үлдэх бололтой. 

А.Эрдэнэ

www.zindaa.mn