Монголын  авилгалд идэгдсэн, ёс зүйгүй төр уран олборлох шийдвэр гаргах  эрхтэй юу?

"Монголын төр авилгалд идэгдсэн, ёс зүйгүй, туйлын хариуцлагагүй, хяналт тавих чадваргүй, хүний нөөцөө бэлтгээгүй байж, уран олборлохыг  иргэдийн санал оролцоогүй шийдвэрлэж байгаа нь  цөөхөн монголчуудыг  мөхөлд хүргэх аюултай   гэдгийг хатуу санах хэрэгтэй!”    

Цөмийн энергийн комиссын газар дээр 2018 оны 9 сарын 7нд болсон

"Цөмийн энергийн тухай  хуульд  өөрчлөлт оруулах  хэлэлцүүлэгт”  оролцож хэлсэн үг.

Сайн байцгаана уу? Та бүхэнд өдрийн мэнд хүргэе.  Баяншарга ТББ-ын Л.Бор гэдэг. Байгаль орчин, хүний эрхийг хамгаалах талаар ажилладаг, бас энэ чиглэлээр бичдэг иргэн  байна. Миний үндсэн мэргэжил цаг уурын инженерээр 20 гаруй жил ажилласан. Хуучин соц. нийгмийн үеэс эхлээд өнөөдрийг хүртэл Цаг уурын байгууллага системээрээ  хот болон бүх аймагт агаар,хөрс,усанд цацрагийн хэмжилт тасралтгүй хийсээр ирсэн.

Та бүхэн шиг эрдэмтэн судлаач мундаг биш гэвч   цацрагийн талаар  гадарлах  учраас өнөөдрийн ураны үйл ажиллагаа орон нутагт яаж явагдаж байгаад сэтгэл гүнээ эмзэглэж явдаг хүний хувьд хэдэн зүйл хэлэхээр  бэлдэж  ирсэн юм.

Цөмийн энергийн тухай  хуульд  өөрчлөлт оруулах  төсөлд саналаа бичгээр өгсөн учраас энэ талаар ярихгүй.

1.Ураны хайгуул, ашиглалтын  мэдээлэл.

Одоогоор цацраг идэвхит ашигт малтмалын ашиглалтын 9 тусгай зөвшөөрөл, хайгуулын 22 тусгай зөвшөөрөл хүчин төгөлдөр байна. Эдгээрийн ихэнхийг Франц улсын Аревагруппын охин компани Кожеговь- хайгуулын 13, шинээр байгуулагдсан”Бадрах майнз монголиа” ХХК- ашиглалтын 3, Канадын Денисон майнз группын охин компани "Гурвансайхан ХХК”- ашиглалтын 4 тусгай зөвшөөрөл тус тус эзэмшиж байна. Ашиглалтын зөвшөөрөл авсан эдгээр компаниудын  Монголын талын хувь эзэмшлийг төрийн өмчит Мон-Атом ХХК төлөөлдөг байна. Бусад хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг Хятад, Канад,Япон,Их Британи, Франц,Америк,Чех улсын компаниуд хувь эзэмшлээр оролцдог. Дорнод-3, Дорноговь-10, Сүхбаатар-10 гэх мэт хамгийн олон ураны зөвшөөрөл эдгээр аймагт олгогдсон.  Монголын төр ард түмнийхээ санал,оролцоогүй, мэдээлэл өгөхгүй  нууж, ураны "шар нунтаг” олборлох 9 зөвшөөрлийг Дорнод,Дорноговь,Сүхбаатар аймагт 20-30 жилийн хугацаатай 2015, 2016 олгосон байдаг. Эдгээрээс   "Бадрах майнз монголиа” ХХК   одоо 2018 оны  10 сард  ураны "шар нунтаг” үйлдвэрлэх  ажлыг эхлүүлэхээр  Уул уурхайн сайд Сумъяабазар идэвхийлэн ажиллаж байна. Үүнийгээ "туршилтын  олборлолт” гэдгээр халхавчлан туршилт гэхээр хор нөлөөгүй мэт "тархи угааж” байна. Нэгэнт ураны хүдрийг хөндөж байгаа л бол  адилхан л  цацраг гардаг гэдгийг хүмүүс мэдэх л байх. Улаанбадрах суманд Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн шийдвэргүйгээр "Туршилтын олборлолт” гэж  хийсэн гай гамшиг одоо ч үргэлжилсээр  байна.

Цөмийн энерги ашиглах төрийн бодлого, хууль гараагүй байхад  1997 оны Ашигт малтмалын тухай   хуулиар энэ олон ураны зөвшөөрлийг нэг хүнтэй, нэг сая төгрөгтэй хувь хүмүүст олгосон байдаг. 1997 оноос эхлэн бөөндөн олгогдсон ураны хайгуулын тусгай эдгээр  зөвшөөрлүүдийн хугацаа дуусаж байгаа. Одоо бүгдэд ашиглалтын зөвшөөрөл олгобол  30 гаруй  ураны уурхайтай болно.Хэрэв ашиглалт олгохгүй  гэвэл энэ олон компаниуд олон жил хайгуул хийсэн зардал төлбөрөө Хаанресур шиг ЗГ-с нэхэж өрөнд оруулах эрсдэлтэй байна.

2006 онд АМТХуульд өөрчлөлт оруулахдаа татвар төлөгч ямарч хамаагүй ажил үйлчилгээ эрхэлдэг  компаниудад  тусгай зөвшөөрлийг  олгосон нь өнөөгийн  ураны  болон  уул уурхайн  салбар  утгаа  алдах  замбараагүй байдалд хүргэж лицензын  наймааг цэцэглүүлж, дараа нь хувьцаа  арилжаалж мөнгө олох хэрэгслэл болгосон.

2009 онд батлан гаргасан  Цөмийн энергийн тухай хуульд орон нутгийн иргэдэд мэдээлэх, санал авах,оролцох  заалтуудыг  санаатай оруулаагүй  учраас ураны тусгай зөвшөөрлүүд Монголын  хамгийн  сайхан байгальтай нутгуудад олгогдсон байдаг. Тухайлбал: Дарьгангын байгалийн цогцолборт газарт, Алдарт Зотолхаан ууланд, Данзанравжаагийн энергийн төвийн ойролцоо  гэх мэтээр. Эдгээр  үзэсгэлэнт нутгуудад  ураныг  хяналтгүй олборлосноос  цацраг идэвхит хордолтын бүс болохгүй гэх баталгаа байхгүй.

2.Ураны хайгуул,ашиглалт  хяналтгүй явагдаж байгаа баримтууд.

Уран ашиглах гэж байгаа бол  хэрэгжүүлэх  хамгийн чухал 2 функ байдаг. Үүнд. Уран олборлох, нөгөө нь хяналт  тавих гэдгийг та бүхэн бас мэдэж байгаа. Гэтэл манай улс аль ч түвшиндээ ураны хайгуул, ашиглалтанд хяналт тавьж чадахгүй байна.

Уран ашиглахад байгаль орчин ба хүний эрүүл мэнд, бүр ирээдүйн хүн амын эрүүл мэндэд  нөлөөлөх  цацрагийн аюул эрсдэлээс хамгаалах гэсэн хамгийн чухал стандартууд байдаг.

Гэтэл манай өнөөдрийн ураны хайгуул хийж байгаа компаниуд Ор нэр төдий "Байгаль орчныг хамгаалах төлөвлөгөө” гэгчээ тусгай зөвшөөрөл авснаас хойш 30 хоног дотор батлуулах  хуультай байдаг ч ихэнх нь 3 жилийн дараа сунгуулахдаа хийсэн болдог.

Уг төлөвлөгөө гэгчид  заримд нь "цацраг” гэсэн үг өгүүлбэрч байдаггүй. Хог хаягдал жорлон булах гэх мэт л  инээдтэй зүйл бичсэн  байдаг.

Өндөр хөгжилтэй орнуудад ураны Байгаль орчны үнэлгээ хийдэг мэргэжлийн  том хүрээлэн, институт байдаг  5-10 жил судалгаа  хийдэг  гэж  байдаг.

Гэтэл  уран ашиглах зөвшөөрлийг  Байгаль Орчны нарийвчилсан Үнэлгээ хийлгээгүй  байхад олгосон байдаг.Манайд  Байгаль орчин болоод хүн амын эрүүл мэнд цаашлаад ирээдүйн хүн амд цацрагийн хор нөлөөлөл ямар байх талаар БОНБНҮнэлгээ хийдэг ураны мэргэжлийн Байгаль Орчны Хүрээлэн байхгүй. Чадвар муутай үнэлгээний ихэнх компаниуд  худал үнэлгээ хийдэг.

Ураны "шар нунтаг” олборлоход гарсан хаягдлын далан, хаягдал ус шаврыг  Улаанбадрах суманд  хашаалаад орхисон  байдаг. Энэ цацраг идэвхит  хаягдлын далан нь  говьд болдог хүчтэй шороон шуурга угалз, түйрэнгээр  тархаж  хавь ойрын  аймаг сумдын нутгийн бэлчээр  усыг цацрагаар бохирдуулах   аюултай. Цаашлаад хилийн ойролцоох бусад орнуудад  ч тархаж магадгүй. Энэ эрсдлийг яаж тооцсон бэ? гэхэд  Арева компани  хянадаг  гэхээс өөр хариулт төрд байхгүй.

Жирийн уурхайдаа хяналт тавьж ашгаа авч чадахгүй байж, уранд бүр ч чадахгүй нь тодорхой юм.

Хэрэвээ Франц, Канадын  эдгээр  ураны  компаниуд  хариуцлагатай, ёс зүйтэй байсан бол ураны тухай мэдлэггүй, хуульгүй  "харанхуй” монголд  ийм олон ураны зөвшөөрөл авахгүй байсан. Олон улсад онц аюултай эрсдэлтэй гэж тусгай нарийн чанд хууль дүрэм стандартаар явдаг ураны асуудалд ОУЦЭАгентлаг хяналт тавьдаг гэдэг ч худлаа гэдгийг эндээс харж болно.

1997 оноос эхлэн  ураны хайгуулыг хаа сайгүй  хяналтгүй, стандартгүй  хийж эхэлснээс  байгаль эклоги болоод хүн мал , амьтанд нөлөөлж эхэлсэн.

Тухайлбал: Дундговь аймгийн Өлзийт суманд  "Гурвансайхан  компани  1998-1999 оноос эхлэн ураны хайгуул хийж олон цооног ухаад  цацрагтай  хаягдал   шавраа  ил  хаяснаас  тухайн  газарт нутагладаг  Буянт багийн малчин  Дондогийн  мал олноороо үхэж байсан. Дондогийн  нүд өвдсөөр хараагүй болж,сүүлдээ нас барсан. Мөн 2005-2006 онд гэнэт л ямаа хэдэн  мянгаараа  үхээд байсан.Ямааны годрон,боом өвчин байх гээд шинжилгээ авч лабораторид явуулахад эдгээр өвчний  шинж тэмдэг илрээгүй гэж хариу гарсан гэдэг. Энэ асуудал орон даяар бөөн сенсаац болж тагнуул,цагдаагийхан ч тус  суманд ажиллаж байсан. "Дондог гуайн үхсэн  малын сэгийг ч мөн олноороо үхсэн ямааны сэгийг ч нохой шувуу ер хөндөхгүй,нүдийг нь ухахгүй байсан нь  хамгийн хачирхалтай санагдаж байсан” гэж  Дундговь аймгийн  Өлзийт сумын малын их эмч Э.Жаргалсайхан  болон нутгийхан  ярьж  байдаг.

Гурвансайхан компани Сүхбаатар аймгийн Түвшинширээ Уулбаян сумдад ч олон цооног ухаж усыг нь задгайлж хаяад мал нь угаад ,иргэд нь малынхаа мах сүүг хэрэглээд  л байна.  Орон нутгийн иргэд   ураны талаар ямарч  мэдээлэлгүй, хэзээ хэдийд ямар аюул үхэл ирэхийг мэдэхгүй.

Дорноговь аймгийн Улаанбадрах суманд Арева-Кожеговь  компани ураны хайгуул хийгээд  цацрагтай  хаягдлаа ил задгай хаяснаас малчин Д.Норсүрэнгийн 20 гаруй  үхэр тугал үхсэн талаар 2012 оноос улс орон даяар  шуугиж байсан.  Ураны стандартын бус үйл ажиллагаанаас улмаас тухайн суманд одоо ч гэсэн мутацд орсон  дотор гэдэс нь гялгар уутанд хийчихсэн  юм шиг ил гарсан ишиг, хар нүдэн дотор нь үс ургаад цус нь гоожоод байгаа ботго зэрэг төл мал гарсаар байна. Үүнийг ашиг олохоор ухаж буй Арева-Кожеговь компанихан , манай төрийхөн ч мэдсээр байдаг. Одоо ч голомтын бүсэд амьдардаг малчин эмэгтэйчүүд  үр зулбах нь  ихссэн судалгаа гарсан байдаг.

Арева-Кожеговь компани Сүхбаатар аймагт ч  ураны хайгуулыг  стандартын  бус хийж  өнөөх л хаягдал шавар, өрөмдлөгийн бодисоо ил асгасан, усыг задгайлж хаяснаас олон төл мал үхэж байсан.  Үүнд   хяналт тавьдаг орон нутагт  цацрагийн хяналтын  мэргэжилтэн  ч байдаггүй.

3.Уранд төрийн байгууллагын хяналт ор нэр төдий явж ирсэн.

Монгол улс ураны тусгай зөвшөөрлийг олгоод 20 гаруй жил өнгөрч байхад ,орон нутагт цацрагийн хяналтын нэг ч мэргэжилтэн байцаагч бэлтгээгүй. Хяналтын багаж тоног төхөөрөмжөөр ч хангаагүй байдаг.

Манайх шиг асар том газар нутагтай оронд Улаанбаатарт  амьдардаг  цацрагийн хяналтын 2-хон байцаагч  хүрэлцэж хяналт тавиж чадахгүй юм.

Ашигт малтмалын  тухай хуулийн  2015 оны өөрчлөлтөөр орон нутгийн Мэргэжлийн хяналтын байцаагчийн   хяналт тавих эрхийг хассан учир одоо бүр ч хяналтгүй болчихсон. Уран олборлох гэж байгаа Улаанбадрах суманд ч өөрийн цацрагийн хяналтын байцаагч  бэлтгээгүй нь  маш харамсалтай  байна.

Хамгийн инээдтэй "эмгэнэлтэй” нэг баримтыг дурьдахад  Сумдын засаг дарга, байгаль орчны байцаагчид  "ураны хайгуул хийхэд ямар нэг сөрөг нөлөөлөл гараагүй "гэсэн тодорхойлолт Цөмийн энергийн газарт хийж өгдөг.  Ураны талаар "А” үсэггүй, цацрагийн багаж ч байхгүй  хүмүүс  хяналт тавьдаг  болж  байна.

Ингээд олз ашиг олох гэж байгаа гадаадын шуналтай этгээдүүдэд  хяналтын эрхээ өгчихөөд хувь заяагаа даатгачихсан байдаг.

Манай эрх мэдэлтнүүд болон цөмийн гэх мэргэжилтэн эрдэмтэд   дэлхийн ураны  том компанитай хамтарч  уранаа ашиглаад "элит гүрэн”  болно гэж  ам булаалдан ярьцгаадаг ч бодит байдал ийм л хөөрхийлттэй эмгэнэлтэй  байна.

4.Монголын төр авилгад идэгдсэн, хариуцлагагүй, хяналтгүй  байж ураны салбарт хөл тавьж байгаа нь маш их эрсдэл аюулыг дагуулах болно.

Төр нь авилгад идэгдсэн, дээд зэргийн хариуцлагагүй хяналтгүй байгаа талаар Мон-Атом компани тухай  дурьдахгүй өнгөрч болохгүй.

Засгийн газрын 2009 оны 45 дугаар тогтоолоор Мон-Атом төрийн өмчит компани байгуулж, цацраг идэвхт ашигт малтмал, эрэл хайгуул, тандан судалгааны ажлыг гүйцэтгэн нөөцийг тогтоох, төрийн  хувь эзэмшигчээр оролцох, хяналт тавих, салбарын материаллаг бааз, өндөр мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх, уул уурхайн хариуцлагатай зарчмаар гүйцэтгэх зэргээр  хуулийн дагуу  үйл ажиллагаагаа явуулахаар байгуулсан байдаг.Гэтэл Мон-Атом  Компаний ТУЗ,үе үеийн гүйцэтгэх удирдлагууд  хоёр намын сонгуулийн үр дүнгээр томилогдсон этгээдүүд ураны салбарыг уналтанд оруулж, хөрөнгө мөнгийг үрэн таран хийсэн, 2016 онд 8.632.289.9 мянган төгрөг данс бүртгэлд тусгагдаагүй алга болж аудитын  хийх боломжгүй тухай УИХ дээр яригдаж байсан.

Эндээс дүгнэлт хийхэд ураны салбараа хөгжүүлж ашиг олж "элит улс”болгоно гэж "элийрэгчид”идэж уухаас хэтрэхгүй,хариуцлагагүй хянах чадваргүй, авилгад идэгдсэн байна.

Одоогоор Монголд ураны олборлолтын үед мөрдвөл зохих технологийн норм,дүрэм стандарт гараагүй, ийм эрх зүйн актууд байхгүй юм. Гадаадаас төсөл хөтөлбөрийн мөнгө аваад "шаардлагатай эрх зүйн үндэслэл суурийг бий болгох”,”Үйлдвэрлэлд ашиглагдсан усны цацраг идэвхит бодис болон химийн бохирдлыг хянах хяналтын тогтолцоог бий болгох”, Цацрагийн (альфа,бета,гамма  болон радоны хэмжээг тодорхойлох техникийн чадамжийг сайжруулах) зэрэг ажлуудыг хийх ёстой "Цөмийн аюулгүй байдлыг хангах санаачлага” болон  Мон-Атом ХХК, Ашигт малтмалын газар, Мэргэжлийн хяналтын газар, БОАЖЯ, Уул уурхайн яам, Цөмийн энергийн газарт сонгуулийн үр дүнгээр томилогдсон, улс төрчдийн хамсаатны  тоглоомын газар болсон. Ураны салбар нь аюултай нарийн чанд хууль дүрэм журмаар явагддаг.  Улс төрчдийн нөлөөлөл  байж болохгүй, ууж идэж тоглож болохгүй салбар юм. Гэтэл  Монголын  авилгад идэгдсэн төрийн  "уран олборлох шийдвэр нь” уран талаар "харанхуй” цөөхөн монголчуудыг  мөхөлд хүргэх аюултай юм.

5.Монгол улс Цөмийн зэвсгээс ангид статусаа зөрчиж байгаа юм биш үү?

Монгол улс НҮБ-ын  Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын гишүүн, цөмийн зэвсэгтэй 5 гүрнээр ( P5 ) Цөмийн зэвсгээс ангид статусаа зөвшөөрүүлсэн байдаг.

Гэтэл эдгээр 5 гүрэн  манайд  ураны зөвшөөрөл авчихсан "шар нунтаг” олборлохоор ажиллаж байна. "Шар нунтаг” бол цөмийн зэвсэг хийдэг анхан шатны бүтээгдэхүүн учраас статусаа зөрчиж буй хэрэг биш үү?  Манайх цөмийн энергийн тухай(9.1.7;9.1.8) хуулийндаа  ( P5 ) шиг цөмийн циклийг бүхэлд нь хөгжүүлэхээр заасан нь Монгол улсад "цөмийн хаягдал булшлах” боломж олгосон  маш аюултай заалтууд юм.

 Эцэст нь хэлэхэд: "Монголын төр авилгалд идэгдсэн, ёс зүйгүй, туйлын хариуцлагагүй, хяналт тавих чадваргүй, хүний нөөцөө бэлтгээгүй байж, уран олборлохыг  иргэдийн санал оролцоогүй шийдвэрлэж байгаа нь  цөөхөн монголчуудыг  мөхөөх аюулд хүргэнэ гэдгийг хатуу санах хэрэгтэй!

Улаанбаатар хот.Цөмийн энергийн газар  2018.09.07 \09.15\       Л.Бор