Liquid: The Delightful and Dangerous Substances That Flow Through Our Lives номын зохиолч Марк Миодовник-ийн нэгэн сонирхолтой таамаглалыг хүргэе.

Дэлхийн дулаарлын тухай асуудал геополитикийн үр дагаврын тухай хэлэлцүүлэг болон хувирч байна. 

Далай тэнгисийн түвшин дээшилж доошлохоос эхлээд халуун, хүйтэн эсэх, чийглэг үү хуурай юу, эх газар уу, арал улс уу гэхчилэн олон хүчин зүйлээс шалтгаалаад аль улс түрүүлж алга болж, харин аль нь хамгийн сүүлд үлдэх бол гэсэн асуулт урган гарах нь зүй.

Юу болж буйг сайтар ухахын тулд эхлээд эх дэлхий цул чулуун бөмбөлөг биш гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. 4.5 тэрбум жилийн настай манай дэлхий нь зөөлөн, бүлээн хөрсөөр бүрхэгдсэн хэдий ч дотроо маш олон давхрагатай. Дэлхийн төвд байгаа метал хэсэг нь ойролцоогоор цельсийн 5000 хэмийн халуун төмөр болон никелийн холимог юм. Уг холимог нь 2000 километрийн зузаан мөн л төмөр, никелийн холимог хайлмал металин голоор бүрхэгдсэн байдаг. Энэхүү хайлмалын гадуур цельсийн нэмэх 500-900 хэм бүхий манти хэмээн нэрлэгддэг чулуун давхрага оршино. Манти хэмээгдэх улаан чулуулга давхрага нь хором, цаг, өдрөөр тоологдох хэмжээний богино хугацаанд хатуу төлөвт орших ч сар, жилүүдэд урсаж, шилждэг онцгой чанартай. Мантийн гадуурх царцдас нь манай дэлхийн хөрс гэж ойлгож болно. Энэ нь 30-100 километр зузаан, хүйтэн чулуулаг бөгөөд тивүүд, уул нурууд, ой шугуй, гол горхи, тэнгис гэх мэтээс бүрдсэн манай дэлхийн нүүр царай юм.

Тиймээс мөсөн давхрага километрээс илүүгээр хайлахад нь мантид бид тэр хэрээр ойртоно гэсэн үг. Антрактик, Грийнландын хөрс нь ердөө 1-2 километрийн зузаантай нимгэн мөсөн давхрагаар бүрхэгдсэн газар байдаг. Хэрэв дэлхийн дулаарал эрчимтэй үргэлжилсээр байвал, бүх мөс хайллаа гэхэд далай тэнгисийн түвшин 50 гаруй метрээр нэмэгдэж, эрэг орчмын бүх хотууд живж, хэдэн зуун сая хүн орон гэргүй, амьдрах газаргүй болно. Ийм зүйл тохиолдвол ямар байхыг үгээр илэрхийлэшгүй.

Хэрвээ Антрактидын бүрхсэн мөс хайлсаар байвал жин нь буурч чулуулаг давхрага нь устах нь тодорхой. Үүнийг мөсөн уулсын дараах сэргэлт хэмээн нэрлэдэг. Грийнландын нөхцөл ч үүнтэй ижил: мөсөн бүрхүүл нь хайлсаар 3 сая триллион ус болон хувирч Хойд Америкийн тектоник нь өргөгдөж эхэлнэ. Хэрэв тектоник нь тивээ далайн түвшнээс илүү өргөж чадвал усанд үйж үхэх аюулаас аврагдаж чадна. Тиймээс л дэлхийн дулаарал эрчимжсэн тохиолдолд ямар арга хэмжээ авахаас ямар үр дүн гарах нь шууд шалтгаалж үр дүн нь бидний үр хүүхдүүдийн ирээдүйг тодорхойлох юм.

Бидний мэддэгчлэн XX зууны эхэн үеэс хойш далайн түвшний дундаж даруй 20 см-ээр нэмэгдсэн. Шингэн термометрээр хэмжигддэг тэнгисийн усны халуун байдалтай үүнийг холбон тайлбарлаж болно. Грийнланд, Антрактидын мөс хайлсан нь ч үүнд нөлөөлсөн.

Далайн түвшний өсөлт дэлхийн толгойны өвчин болж буй учир нь Номхон далайн жижиг арлууд бүхэлдээ асар их усанд живэх эрсдэл ойрхон байгаатай холбоотой. Далайн түвшин ахин 1 метрээр нэмэгдэхэд Бангладеш мэтийн 50 гаруй орны 30 сая хүн усанд үйх аюулыг дагуулах болно. Далайн түвшний нэмэгдэл дэлхийн хүн бүрт нөлөөлөх хэдий ч Грийнланд, Антрактидийн мөсөн тавцангаар дамжин эрэг орчмын улсуудыг хамгийн түрүүнд авч одох юм. Энэ бүхний ач холбогдлыг үнэлж, хэзээ бид ийм аймшигтай нүүр тулахыг таамаглан хэлэхэд шинжлэх ухааны илүү их судалгаа, шинжилгээ, мэдээлэл хэрэгтэй л дээ. Гэхдээ тусгай зориулалтын хиймэл дагуулууд болох CryoSat, GRACE болон ICESat-2 зэргийг НАСА-гаас мөсний зузааныг шалгаж хянахад ашиглан түүнээс авсан мэдээллээрээ таамаг дэвшүүлж анхааруулга, сэрэмжлүүлэг өгч байдаг.

Улс орнуудын Засгийн газрууд яагаад дэлхийн дулаарлыг үл ойшоож байна вэ. Магадгүй дэлхийн дулаарлаас хожиж болох боломжоо тооцолсон байхыг үгүйсгэхгүй. ОХУ зэрэг улсууд далайн түвшний өсөлтийг эрсдэлд байгаа улсууд шиг эмзэг хүлээн авахгүй байгаа нь аюул тэднээс хол байгаатай холбоотой. Тэдэнд уур амьсгалын нөлөөлөл ашигтай. Нөгөө талд АНУ-ын зүүн эргийнхэн аюулд ойрхон байгаа ч эсрэг тал нь амьсгаа авахтайгаа байгаа. XXI зуунд мөс үргэлжлэн хайлсаар уур амьсгалын өөрчлөлт нь геополитикийн шинэ хуваагдалд хүргэж зарим улс үүнийг овжин ашиглаж болох юм.

 Хүн төрөлхтөн бид усан үйж үхэх энэ гамшгаас сэргийлэхэд хэтэрхий оройтсон байж ч магадгүй. Учир нь бидний өдөр тутамдаа авч буй мэдээлэл дунд энэ төрлийн мэдээ багахан хувийг эзэлдэг. Тиймээс л дэлхийн дулаарал гэгчийн аюулыг урьдчилан тооцоолж таамагласан хүмүүсийн үгсийг анхаарч, энэ талаар авах ёстой арга хэмжээ, хийж чадах зүйлстээ анхаарахыг уриалах байна.

Эх сурвалж: eagle.mn