Алт олборлогчид алтаа дэлхийн зах зээлийн үнээр орон нутагтаа тушааж эхэллээ. Өнгөрсөн долоо хоногт Дархан-Уул, Баянхонгор аймагт нээсэн алт хайлуулж, сорьц тогтоох, худалдан авах нэг цэгийн үйлчилгээ бүхий лабораториуд хөл хөдөлгөөн ихтэй байна. Тухайлбал, энэ сарын 15-нд Дархан-Уул аймагт нээсэн алт худалдан авах нэг цэгийн төв гэхэд дөрвөн өдрийн дотор нийт 36 кг алт хайлуулж, сорьцолж, 890 мянган төгрөгийн үйлчилгээний орлого төвлөрүүлжээ. Харин Баянхонгор аймагт энэ сарын 18-нд алтны сорьц тогтоох, худалдан авах нэг цэгийн төв нээгдсэн даруйд үйлчлүүлэгчдийн хөлд дарагдав. Үд дунд гэхэд тус төвд гурван иргэн алтаа хайлуулж, сорьцыг нь тогтоолгохоор өгөөд байсан юм. Энд нэг удаад хамгийн багадаа 50 гр алт хайлуулж, гулдмайлж, сорьцлох бөгөөд сорьц тогтоох хугацаа хоёр цаг. Нэгэнт сорьцоо тогтоолгосон бол алтаа аль ч банкинд тушаах бололцоотой аж. Одоогоор Баянхонгор аймагт төв болон "хаан” банк алт худалдан авч буй бөгөөд удахгүй бусад банк ч худалдан авдаг болно гэдгийг тус аймаг дахь Монголбанкны салбарын захирал Ж.Должин ярив. Алт хайлуулах, гулдмайлах тоног төхөөрөмж, зуухыг Германаас, химийн шинжилгээний багаж хэрэгслийг Австралиас авсан байна. Тус төв алт хайлуулах, гулдмайлах, сорьц тогтоох, худалдан авах гэсэн дөрвөн хэсэгтэй бөгөөд энэ бүх үйл явцыг тухай үйлчлүүлэгч шилэн хананы цаанаас хянах бололцоотой аж. Орон нутаг дахь лаборатори тус бүр гурван ажилтантай. Тэд нийлээд жилд таван тонн алт хайлуулж, сорьцлох хүчин чадалтай гэдгийг үнэт металлын сорьцын хяналтын лабораторийн химич Т.Шижирбаатар тайлбарлалаа. Энэ хоёр төв ашиглалтад орсноор төв лабораторийн ачааллыг 20-25 хувь бууруулах тооцоо гарч буй юм. Харин манай улсын жилд сорьцлох алтны хүчин чадал 22-25 тонн болж нэмэгдсэн гэсэн үг. Швейцарын хөгжлийн агентлагийн (ШХА) тогтвортой бичил уурхай төсөл, Монголбанк, Стандарт, хэмжил зүйн газрын дэргэдэх үнэт металлын сорьцын хяналтын лаборатори хамтран нийт 700 гаруй сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар эдгээр төвийг байгуулсан бөгөөд алтны хууль бус худалдааг багасгах, төвлөрлийг бууруулах ач холбогдолтой. Монголбанкны тамгын газрын захирал Ж.Батхуяг "2018 оны 10 дугаар сарын эхний байдлаар 15.8 тонн алт худалдан аваад байна. Баянхонгор аймагт сорьцын лаборатори нээснээр баруун бүсийн алт олборлогчид, бичил уурхай эрхлэгчдийн хувьд цаг хугацаа, зардлыг нь хэмнэхээс гадна валютын нөөц, татвар нэмэгдүүлэх зэргээр алтны салбарынхны Монгол улсын эдийн засагт оруулах хувь нэмэр арвижина” хэмээн нээлтийн үеэр онцоллоо.

СҮҮДРИЙН ОРОЛЦОГЧДЫГ ХАЛАХ БОЛОМЖ БҮРДЛЭЭ

Жилийн өмнө ДЦС-III-ын урд байрлалтай үнэт металлын сорьцын хяналтын төв лабораторийн үйл ажиллагааг сурвалжилахаар очиход тус газар ачааллаа дийлэхээ больж, ажлын цагийн хуваариа сунгаад ч нэмэргүй шахуу ажиллаж, тухайн өдөртөө амжиж алтаа тушаах гэсэн иргэдэд яаран сандран үйлчилж байсан юм. Жил бүрийн өдийд алтаа тушаахаар Улаанбаатар хотыг зорьж буй аж ахуйн нэгж, иргэдийн цуваа оргилдоо хүрдэг. Тэр хэрээр зардал их, цаг хугацаа алдахын зэрэгцээ амь нас, эрүүл мэнд нь ч эрсдэлд ордог байсан юм. Нөгөөтэйгүүр, алтны салбарт хамгийн их хохирч үлддэг нь бичил уурхайчид. Ажлын хүндийг үүрдэг тэд алтаа төвд тушааж чаддаггүй тул алтны худалдаачид гэх ченжүүдэд хэлсэн үнээр нь өгөхөөс аргагүй байдалд ордог байв. Үүний улмаас алтны хууль бус худалдаа цэцэглэж, сүүдрийн оролцогчид өрмийг нь хүртэж, ачааны хүндийг үүрэгсдэд хусам л үлддэг. Улмаас эдийн засагт чухал энэ салбарт томоос том сүүдэр тусаж, түмний эсэргүүцэлтэй тулгардаг нь нууц биш. Хувиараа ашигт малтмал олборлогчдоос ченжүүд алтыг нь цэн болон усан жингийн арга ашиглан, Монголбанкны зарласан ханшаас 25-35 хувь бага үнээр авдаг. Баянхонгор аймгийн Бичил уурхайчдын байгууллагуудын нэгдсэн холбооны тэргүүн М.Цэцгээ "Нэг цэн алтыг ченжүүд 270 мянган төгрөгөөр авдаг. Уг нь Монголбанкны ханшаар тооцвол 375 мянган төгрөг болох ёстой” хэмээв. Харин одоо нэг цэгийн үйлчилгээний төвтэй болсноор бичил уурхайчид ченжээр дамжуулж бус өөрсдөө алтаа тушаах боломж бүрдэж байна. "Бичил уурхайчид хуулийн дагуу ажилладаг тул улсдаа хэчнээн тонн алт тушааж, хэдий хэмжээний татвар төлсөн талаарх мэдээлэл маш чухал. Алтаа зах зээлийн үнээр тушаах нь амжиргаанд ч гэсэн бодит дэмжлэг болно гэдгийг ойлгодог болсон” хэмээн Монголын бичил уурхайчдын нэгдсэн дээвэр холбооны гүйцэтгэх захирал Д.Баярмаа ярилаа. Тус холбоонд бүртгэлтэй 6300 бичил уурхайчны 80 хувь нь алт олборлодог. Харин Баянхонгор аймагт 800 гаруй бичил уурхайчин байдгийн 50 хувь нь Баян-овоо сумын Цагаан цахирын ордод үйл ажиллагаа явуулж, олборлосон алтаа ченжийн гараар дамжуулалгүй Монголбанкинд тушаадаг. Харин үлдсэн нь байнгын гэгдэх 10 ченжид зах зээлийн үнээс даруй 30 гаруй хувиар бага үнээр алтаа худалддаг байна. Гэтэл албан бус эх сурвалжийн мэдээлж буйгаар Баянхонгор аймгаас гэхэд жилд хоёр тонн алт олборлодог аж. Энэ нь өнгөрсөн онд Монголбанкинд тушаасан алтны 10 хувьтай тэнцэх дүн юм. Аймгийн Засаг дарга Г.Баяржаргалын хэлж буйгаар бичил уурхайчид аймгийн хэмжээнд 3-4 тэрбум төгрөгийн хөрөнгийн эргэлт бий болгодог байна. Гэвч энэ бүх бүртгэл мэдээлэл тун бүдэг байдаг тул Монголбанкинд тушааж буй алтны хэчнээн нь нинжа, хувиараа ашигт малтмал олборлогч, аж ахуйн нэгжүүдээс ирдэгийг тооцох аргагүй байгаа юм. Харин орон нутагт алт худалдан авах нэг цэгийн төв байгуулснаар энэ бүх мэдээлэл ил тод болох юм. 

УУХҮЯ, АМГТГ-ЫН ЧИХНЭЭС УЯХ ХОНХ

Бичил уурхайчдын ашигт малтмал олборлох журмыг баталгаажуулсан Засгийн газрын 151 дүгээр тогтоол болон бусад хууль дүрмийг завхруулагчид бол сумын засаг дарга нар гэдгийг бичил уурхайчдын төлөөлөл хэлж байна. Орон нутгийн тусгай хэрэгцээний газраас АМГТГ-аас баталгаажуулсан бичил уурхайчдад зориулсан газарт сумын удирдлага дур мэдэн том тоног төхөөрөмжтэй компаниудад олборлолт хийх боломж олгож буй аж. Тухайлбал, Баян-Овоо сумын 10 газарт олборлолт явуулах зөвшөөрөл нэг хүний нэр дээр гарсан бөгөөд тухайн хүн бичил уурхайчдын холбоонд бүртгэлгүй этгээд аж. Мөн Галуут сумын засаг дарга ч зөвшөөрөлтэй зургаан газрын гуравт нь том техник тоног төхөөрөмжтэй компани оруулна гэдгээ шууд илэрхийлсэн байна. М.Цэцгээ "Засаг дарга нь танай бичил уурхайчдаас би юугаа авах юм бэ. Түүний оронд газраа том компанид өгч, сумандаа ахиухан мөнгө авна” хэмээдэг гэв. Харин аймгийн Засаг дарга Г.Баяржаргал "Нийт 70 орчим газарт бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох дүгнэлт гаргуулахаар АМГТГ-т хүргүүлснээс 30-ынх нь дүгнэлт гараад байгаа. Харин эдгээр газарт 151 дүгээр тогтоолд зааснаас өөр, том компаниуд бичил уурхайчдад зориулсан газарт үйл ажиллагаа явуулах тохиолдол олон гарч байна. Бид тэдэнд тухайн газруудыг зориулалтын дагуу бичил уурхайчдад ашиглуулах ёстой гэсэн шаардлага хүргүүлсэн” гэдгээс өөр зүйл ярьсангүй. Энэ мэт шалтгаанаар бичил уурхайчид үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй болвол амжиргаа нь доройтож, эргээд нинжа болох эрсдэлтэйг мэргэжилтнүүд анхаарууллаа. Ийнхүү дүрэм журмыг завхруулагчид үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлж буй "Алт 2” хөтөлбөрийн ололт амжилтыг харлуулах эрсдэл үүсгэж байна. Цаашид хууль, эрх зүйн орчныг улам тодорхой болгохгүйгээр ченжүүд, сүүдрийн оролцогчдыг халж чадахгүй нь. Арга нь улам нарийсч, мэх нь мөд зузаарч ч буй биз. Бичил уурхайчдын ярьж буйгаар банкинд алтаа шууд тушаавал маш их хэмжээний татвар суутгал авна гэх худал хуурмаг, төөрөгдүүлэлт аль хэдийн эхэлжээ. Буруу ойлголт түгэхийн хэрээр алтны худалдаа улам далд хэлбэрт орохыг үсгүйсгэх аргагүй. Монгол улсын алтны гол худалдан авагч Европын холбоонд тун удалгүй алт болоод бусад түүхий эдийн гарал үүслийг ил тод болгож, шударга олборлолтын хууль хэрэгжих гэж буй. Тиймээс "Алт-2” хөтөлбөрөөс үлдэх өв нь Монголын алтны эх үүсвэр найдвартай, худалдааг нь ил тод болгох тогтолцоо бөгөөд ингэснээр олон улсад алтаа борлуулах, валютын нөөцөө арвижуулах нөхцөл бүрдэнэ. 

БАЙР СУУРЬ

-Улаанбаатар хотыг зорьж алтаа сорьцлуулж, худалдахаас төвөгшөөж байгаа албан бус худалдаа эрхлэгчдийн үйл ажиллагааг хөнгөвчилснөөр Монголбанкинд тушаах алтны хэмжээ бодитоор нэмэгдэнэ гэж үзэж байгаа. Одоогоор алт худалдан авалтын 80 хувь нь арилжааны 11 банкаар дамжиж төв дээр ирдэг бол үлдсэн хувийг иргэд, аж ахуйн нэгжүүд өөрсдөө төв банкинд тушаадаг. Арилжааны банкууд сүүлийн хоёр жилд алтны арилжаанд маш түлхүү оролцож байна. Алтыг барьцаалсан зээл идэвхтэй олгож, улмаар зээлийн хүү буурч эхэлсэн. Дараагийн шатанд ШХА-ийн тогтвортой бичил уурхай төсөл, СХҮГ-ын үнэт металлын сорьцын хяналтын лабораторийн программ хангамжийн тусламжтай албажсан болон албажаагүй бичил уурхайчдын бүртгэлийг нэмж оруулахаар ярьж байна. 

-Төв банк алтыг дэлхийн зах зээлийн үнээр авч байгаа нь алтны бизнес эрхлэгчид, амжиргаагаа залгуулагчдын хувьд маш том давуу тал. Орон нутагт сорьцийн лаборатори байгуулах нь манай төслийн хоёр дахь бүрэлдэхүүн хэсэг буюу алтны нийлүүлэлтийн сүлжээг ил тод болгох зорилгын нэг хэсэг. Өнөөдөр хаанаас ямар хэмжээний алт ирж байгаа талаарх бүрэн хэмжээний мэдээлэл Монгол улсад байхгүй. Тэгэхээр орон нутагт алт сорьцлох, худалдан авах үйлчилгээ нээснээр баруун бүсэд аль аймгийн аль сумын хэнээс алт ирж буйг мэдэх боломжтой болж байгаа юм. Гарал үүсэл ил тод болсноор бид эргээд олон улсад алтаа саадгүйгээр худалдан борлуулах боломж бүрдэнэ. Бид алтны худалдааны дэд бүтцээ тодорхой хэмжээгээр бий болгочихлоо. Харин одоо алтны гарал үүслийн ил тод байдлыг дэмжсэн дүрэм журмууд гарах хэрэгтэй гэж харж байна. 

-Орон нутгийн лабораторийн цаашдын үйл ажиллагааны жилийн нийт зардлыг 46-48 сая төгрөг гэж тооцсон. Улсаас санхүүжүүлэхээр төсөвт тусгуулахаар зорьж байна. Нааштай шийдэгдэх болов уу гэж хүлээж байгаа. Боломжгүй бол үйл ажиллагааныхаа орлогоос өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлж, аж ахуйн тооцоот болох нэг хувилбар бий. Үйл ажиллагаараа орлого олох бүрэн боломжтой. Төв лаборатори гэхэд өнгөрсөн онд 1.2 тэрбум төгрөг төвлөрүүлсэн. Гэвч эргээд үйл ажиллагааг дэмжих, тоног төхөөрөмж сайжруулах тусламж дэмжлэг сул байдаг. Харин өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлдэг болбол чадавхийн хувьд давуу тал бий болно гэлээ. Яваандаа дотоодын мөнгөн эдлэлүүдийн сорьц тогтоож, алтан гулдмайгаас гадна мөн уран дархчууд алтаар бүтээгдэхүүн хийж зарж борлуулах бололцоо бүрдэж байна.