Оны эцэс гэхэд дөрвөн сая тонн хүрэх төлөвтэй байгаа нь өнгөрсөн оныхоос 25 хувиар өсөх үзүүлэлт юм. Үүний дотор чингэлэг тээвэр нь оны эхний есөн сард 2017 оны мөн үеийнхээс 193 хувиар нэмэгдсэн байна. Албаны эх сурвалжийн хэлж буйгаар Европ, Азийг холбосон долоон улсын дотор манай улс чингэлэх тээвэрлэх чадвараар өнгөрсөн онд сүүл мушгиж байсан бол энэ жил Казахстаны дараа хоёрдугаарт орж буй аж. Гэхдээ энэ нь гадаад худалдааг хөнгөвчлөх улс орнуудын хамтын ажиллагааны хүчинд чингэлэг тээвэрлэлтийн шилжүүлэн ачих болон дамжин өнгөрдөг хилийн боомтууд дээрх зогсолтын цэгийг эрс цөөлсөнтэй холбоотой аж. Тиймээс ирэх жилүүдэд төмөр замын ачаа тээвэр, тэр дундаа чингэлэг тээвэр эрс нэмэгдэх төлөвтэй байгааг УБТЗ-ийн нэгдүгээр орлогч дарга И.В.Милостных хэллээ. Энэ онд тус байгууллагын ачаа тээвэр хүчин чадлын дээд хэмжээндээ тулсан аж. Харин гадаад худалдааг дэмжих, экспортыг нэмэгдүүлэхэд дотоодын хүч бололцоо, хамаарах байгууллагуудын уялдаа холбоог нэмэгдүүлэх зайлшгүй шаардлага тулгарч буйг тээвэр зууч, төмөр зам, гаалийн байгууллагын байр суурь харуулж байна.

Тухайлбал, сүүлийн жилүүдэд дотоодын болоод экспортын ачаа тээвэр эрс нэмэгдэж, төмөр замын өртөөнүүдэд мэдэгдэхүйц ачаалалтай болсон байна. Тухайлбал, БНХАУ-ын Тяньжин боомт руу төмөр замаар нүүрс экспортлоход "Олон-Овоо” өртөөнд өдөрт 120 орчим вагонд ачдаг аж. Уг нь энэ хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэх хангалттай боломжтой ч гаалийн байцаагч хүрэлцээгүйгээс тээвэр зууч болон нүүрсний компаниудад ихээхэн чирэгдэл болдог байна. Хариуд нь ГЕГ-ын дэд дарга Ё.Бат-Эрдэнэ "Бидэнд ирүүлсэн мэдээллээр гаалийн байцаагч хүрэлцэж байгаа гэсэн. Хэрэв гаалийн байцаагчийг нэмэгдүүлээд экспортын вагоныг хоёр дахин нэмэгдүүлэх боломжтой юм бол нарийн тооцоо судалгаатайгаар тал талаасаа дахин уулзацгаая” гэв. Мөн өртөөний журмаар бол тэсэрч дэлбэрэх ачааг хоёр цагаас илүү хугацаагаар хүлээлгэхийг хориглодог. Гэтэл Улаанбаатарын ойролцоох өртөөнүүдэд нефть ачсан вагонууд гаалийн бүрдүүлэлт хүлээгээд 4-5 өдрөөр зогсох тохиолдол байнга гарч буй аж. Тухайлбал, рашаант, Багахангай өртөө нь гаалийн хяналтын бүс биш учир сард 100-120 вагонтой нефтийн бүтээгдэхүүний гаалийн бүрдүүлэлтийг толгойт, хонхор өртөөнд хийх хүртэл нэг вагоныг дунджаар 57 цаг зогсоож, хаяг солих, сэлгэн ачих шаардлага гардаг байна.

Нийт зогссон вагоны 86.2 хувь нь ачаа буулгах савгүй, 13.8 хувь нь гаалийн байгууллагаас шалтгаалжээ. Ном журмаараа бол дээрх итгэмжлэгдсэн компаниудаар нефть ачсан вагонуудад хэмжилт хийж, лабораторийн дүгнэлт гарсны дараа гаалийн бүрдүүлэлт хийх ёстой. Гэтэл энэ ажил хаанаа саатаж, доголддогийг одоо болтол талууд шийдвэрлэхгүй байгаагаас бусад төрлийн бараа бүтээгдэхүүн тээвэрлэгчдийн бараа саатах, хугацаа алдах зэрэг олон хүндрэл үүсэж буй тээвэр зуучийн төлөөлөл хэлж байна. Автомашин тээвэрлэх тусгай зориулалт бүхий вагоны хангалт хүлээгдсэнээс "Монгол экспресс”, "Эс Би Эл” зэрэг хэд хэдэн компанийн 418 вагон 46859 цаг саатаж, Хятадын талд 58.6 мянган Швейцар франк төлсөн байн. Уг нь Эвлэрлийн гэрээгээр нефть ачсан вагонуудыг салбар замд тавьсны дараа итгэмжлэгдсэн компаниудаар хэмжилт хийлгээд дараа нь гаалийн бүрдүүлэлт хийхийг заасан нь ийнхүү тэсэрч дэлбэрэх бодис удаан хугацаагаар өртөөн дээр саатах шалтгаан болж байна. Сүүлийн үед экспортын ачилт нэмэгдэж байна. Гэтэл зарим өртөөнд гаалийн байцаагч байхгүйгээс энэ ачааллыг бууруулах боломжгүй, экспортын вагон нэмэгдэхгүй байна гэдгийг албаны хүмүүс хэлж байна. Нэгэнт нийслэлийн өртөө, буулгалтын цэгүүд ачаалал ихтэй байдаг тул рашаант, Багахангай зэрэг тэсэрч дэлбэрэх бодис ачсан вагонуудад нээлттэй өртөөнүүдийг гаалийн хяналтын бүс болгох боломжтой юм байна. Дотоодын хүндрэлтэй ийнхүү бодитойгоор нүүр тулж буй бас нэг том салбар бол цемент үйлдвэрлэгчид. Монголчууд цементийн хэрэгцээгээ дотоодоосоо 100 хувь хангадаг болсон ч ипотекийн санхүүжилт саарснаас барилгын салбар хөл дээрээ босож чадаагүй байна.

Гэтэл энэ салбарын хамгийн том төлөөлөл болох цемент үйлдвэрлэгчид нь дотоодын нүүрсний хамгийн том хэрэглэгчид. Тус салбарыхан өнөөдөр 2500 гаруй вагоноор нүүрсний тээвэр хийдэг бөгөөд энэ нь ойрын 1-2 жилд л хүрэлцэнэ. Мөн сонгино, туул голын сав газрын элсний карьеруудыг хаасан тул барилгачид ирэх жилээс дархнаас нойтон элс зөөхөөс аргагүй. Тиймээс ирэх жилүүдэд тээврийн вагоны хэрэгцээ тулгамдсан асуудал болно. Тэрчлэн өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард ШӨХТГ-аас орон нутгийн нүүрс, барилгын материалын ачааны тээврийн тарифыг 3-21 хувиар нэмэхээр болсныг ЗТХЯ дэмжиж буй бөгөөд тарифын нэмэгдэл нэг их нөлөөлөхгүй гэж тооцож буй аж. Харин барилгын салбарынхан нэмэгдэл тариф үйлчлэх хугацааг хойшлуулах, эсвэл тогтвортой байлгахад анхаарахыг холбогдох байгууллагуудаас хүсэж буй аж. Үүнээс гадна тээвэр зуучийн компаниуд одоо хүчин төгөлдөр мөрдөж буй төмөр замын тухай хууль болон холбогдох дүрэм журмууд цаг үеэсээ хоцорсон, шаардлагагүй олон зохицуулалттай атлаа тээвэр зуучийн үйл ажиллагаа явуулж буй компаниудын хоорондын харилцааг зохицуулах ямар ч боломжгүй байгаагаас олон хүндрэл бэрхшээл үүсч буйг шүүмжилж байлаа. Үүний хариуд албаныхан төмөр замын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг бэлтгэж байгаа бөгөөд ирэх оны нэгдүгээр сард Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцэнэ гэх тайлбар өглөө. Харин дүрэм журамд боломжит хэмжээнд тээвэр зуучийн компаниудын үйл ажиллагааг хөнгөвчлөх өөрчлөлт хийж буйгаа дуулгалаа.

З.Цэлмэг

Засгийн газрын мэдээ