Аймаг, орон нутаг дахь ажилгүй иргэдийн тоо буурч, улсын хэмжээнд хуулийн хүрээнд зохион байгуулалтад орсон албажсан 6500 гаруй бичил уурхайчин байна. Харин хууль бусаар буюу гар аргаар зөвшөөрөлгүй газарт, татвар, нөхөн сэргээлтийн ямар ч үүрэг хүлээхгүй нүүдэллэн ажиллагсдыг хувиараа ашигт малтмал олборлогч гэж нэрлэдэг. Хувиараа ашигт малтмал олборлогч, бичил уурхайчныг олон нийт андуурч ойлгох нь бий. 

Хууль, журмын хүрээнд зохион байгуулалтад орж, ил тод хариуцлагатайгаар ажилладаг бичил уурхайчдын төлөөлөл болсон Дархан-Уул аймгийн шарын гол сумын "Буянтын хөндий” төрийн бус байгууллагын үйл ажиллагаатай энэ амралтын өдрүүдэд танилцлаа. Уурхай түшсэн энэ сум нийт албан ёсны бүртгэлтэй найман мянга гаруй хүн амтай ч бичил уурхайчид нөхөрлөлийн зохион байгуулалтад орсноор бүртгэлгүй хүн амтайгаа нийлээд даруй 3000-аар нэмэгдсэн байна. Тус сум нийт 19 нөхөрлөлтэй хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулжээ. Үүнээс зургаа нь энэ жил тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж байна. 

Бичил уурхайн нөхөрлөлүүд 1100 гаруй хүнийг ажлын байраар хангажээ. Үүний 60 гаруй хувь нь шарын гол сумын иргэд байна. "Буянтын хөндий” ТББ энэ он гарсаар монголбанкинд арав орчим кг алт тушаасан бөгөөд энэ жил 10 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ. 10 жилийн өмнө тэд хувиараа алт олборлодог нинжа нар байсан бол одоо ТББ-ын гишүүн болж, хариуцлагатай бичил уурхайчин болсон байна. Ингэснээр аюулгүй ажиллагааг нэн тэргүүнд сахиж, осол аваарын хэмжээ эрс буурч, амьжиргааны түвшинд ахиц гарчээ. "Шарын гол” сумын иргэд бичил уурхай эрхлэх болсноор 2017 оны хоёрдугаар улирлыг 2018 оны хоёрдугаар улиралтай харьцуулахад суманд үйл ажиллагаа явуулж байгаа нийтийн хоолны газар болон шатахуун түгээх газрын орлого, банкны хадгаламж, сумын татвар болон нийгмийн даатгалын орлого 25-70 хувиар өссөн байна. Тэгвэл энэ он гарсаар нийтийн хоолны орлого хоёр дахин  нэмэгджээ. Монголбанк энэ онд иргэд болон аж ахуйн нэгжээс нийт 22 тонн алт худалдан авахаар төлөвлөж байгаа. 

• "Буянтын хөндий” ТББ энэ он гарсаар Монголбанкинд арав орчим кг алт тушаажээ. 

Алт олборлогчид дэлхийн зах зээлийн үнээр алтаа орон нутагтаа тушаах болсноор цаг хугацаа төдийгүй эдийн засгийн багагүй хэмнэлт гарч байгааг бичил уурхайчид онцолж байна. "Буянтын хөндий” ТББ-ын тэргүүн О.Цэцэгмаа "Хүндрэл чирэгдэлгүй, ченжээр дамжуулахгүй алтаа тушаах боломж алт эрхлэгчдэд бий болсон” гэв. Шарын гол сумын нийт хүн амын 10 хувь нь бичил уурхай эрхэлж байна. Бичил уурхайчны сарын орлого сая төгрөгөөр хэмжигдэх бөгөөд алтны нийлүүлэлт, худалдаа ил тод болж, алтны гарал үүсэл тогтоох нөхцөл бүрджээ. Дархан-Уул аймаг дахь монголбанкны хэлтсийн захирал Б.Жавхлангийн хэлснээр алтны сорьц тогтоох, худалдан авах нэг цэгийн үйлчилгээ ашиглалтад орсноор 33 кг алтыг хүлээж авсан байна. Нэгдсэн зохион байгуулалтгүй, буух эзэн, буцах хаяггүй байсан "нинжа” гэх ойлголтыг халж, хуулийн өмнө үүрэг, хариуцлага хүлээсэн шинэ нөхцөл байдал энэ салбарт үүссэн юм. Үүнийг бий болгосон "Тогтвортой бичил уурхай” төсөл ирэх онд дуусахаар байгаа. Монголбанкинд өнгөрсөн жилүүдэд тушаасан нийт алтны 50 гаруй хувь нь иргэдээс тушаагдсан бөгөөд үүнд бичил уурхайгаар олборлосон алт багтаж байгаа юм. Хэдий тийм боловч 151-дүгээр журмыг орон нутагт үр дүнтэй хэрэгжүүлэх, уг журмын ач холбогдлыг орон нутгийн иргэдэд таниулах хэрэгцээ, шаардлага их байна. 

Дархан-Уул аймгийн хэмжээнд хоёр удаагийн тогтоолоор нийт 23 орчим га газрыг орон нутгийн тусгай хэрэгцээнд авсан байна. Энэ талбайг нөхөн сэргээлт хийлгэх нөхцөлөөр бичил уурхайн зориулалтаар ашиглахаар аймгийн итх тогтжээ. Аймгийн хэмжээнд эвдэгдсэн, нөхөн сэргээлт хийгдээгүй газрын тооллого гэж 2017 оны эхээр явуулсан бөгөөд нийт 500 орчим га газар бүртгэгдсэн байна. Үүнээс сумын Засаг даргын хүсэлтийг харгалзаад таван жилийн хугацаатай, орон нутгийн тусгай хэрэгцээнд дээрх газрыг бичил уурхайн зориулалтаар ашиглах эрх олгожээ. Тус аймгийн хэмжээнд 22 нөхөрлөл байгаагаас дийлэнх нь шарын гол суманд үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнээс идэвхтэй нь тав бөгөөд хонгор суманд нэг нөхөрлөл байна. Үлдсэн нь шарын гол суманд хамаарах аж. Бусад нөхөрлөл гэрээ байгуулсан хэдий ч ажлаа эхлээгүй байна. Гэрээ нь хүчин төгөлдөр байгааг Дархан-Уул аймгийн Засаг даргын орлогч Т.Ганболд дурдсан юм. Бичил уурхайг 151 дүгээр журмаар зохицуулж байгаа. Олон талын эрх ашиг хөнддөг учраас нийт найман удаагийн уулзалтаар Дархан-Уул аймаг дээрх шийдэлд хүрсэн байна. Алтны олборлолт төвлөрсөн Дархан, Сэлэнгийн бүс нутагт нэг цэгийн төв нээснээр алтны нийлүүлэлтийн сүлжээний албан бус шат дамжлага багасаж, алтны худалдааны бүртгэлийг сайжруулах, олборлолтын хэмжээг хянах тогтолцоо бүрдээд байна. Тэрчлэн алтны нийлүүлэлтийн сүлжээг бүхэлд нь ил тод болгох, албажуулах нөхцөл бүрдэж эхэлсэн нь эдийн засагт эерэг үр дүн дагуулах нь дамжиггүй. Дархан-Уул аймгийн Шарын гол сумын "Буянтын хөндий” ТББ болон тус аймаг дахь алтны сорьц тогтоох, худалдан авах нэг цэгийн үйлчилгээтэй танилцах боломжийг Швейцарийн хөгжлийн агентлаг, Эдийн засгийн сэтгүүлчдийн "өөрчлөгч” клубээс олгосон юм.