Хөрс судлагч хөрсний химич, биологийн ухааны доктор Ш.ПҮРЭВСҮРЭН

Нийтлэлийн маань гарчгийг хараад агроном гэж бие даасан шинжлэх ухааны салбар байдаг юм болов уу гэсэн бодол танд төрөх байх. Агрономич гэдэг нь юуны өмнө газар шороогоо арван хуруу шигээ мэддэг хөрс судлагч,  орон нутгийнхаа  уур амьсгалыг мэддэг цаг уурч, тухайн нутагт тариалж болох ургамал бүрийн шинж чанарыг мэддэг ургамал зүйч, генетикч, хэрэглэж болох болохгүй бордоогоо мэддэг химич, тариаланд тохирох техник, яаж услахаа  мэддэг агротехникч, усжуулагч. элдэв хог ургамал болоод ургамлын элдэв өвчин, хортон шавьжуудтай байлддаг ургамал хамгаалагч, энтомотологич гээд дурьдаад байвал дуусашгүй олон шинжлэх ухааныг цогц эзэмшсэн агуу их Ломоносов аятай, универсал трактор гэдэг шиг хүн болж таараад байгаа юм.

Агроном гэдэг үгийг толь бичгээс харваас эртний грекээр агрос-талбай, vok- хууль гэсэн үгээс гаралтай тариалангийн талбайн хууль гэсэн үг санж. Товчхондоо хэлбэл бид газар тариаланг хүний зохиосон хуулиар бус байгалийн хуулинд захирагдан байж хэрэгтэй хоол тэжээлээ  залгуулна аа л гэсэн үг.   Земледелие гэсэн орос үгийг монгол хэлний үгсийн санд их Ренчин гуай газар тариалан хэмээн буулгасан нь цаанаа маш гүнзгий утгыг агуулжээ. Газраа мэд, яаж тарихаа судал гэсэн үг болж таарч байна. 1942 онд агрономич бэлтгэх үүслийг тавьсан  МУИС анх байгуулагдахад их сургууль гэдэг үг монгол үгсийн санд байгаагүй учир эхний хэдэн жил университет нэртэй явж байсан гэдэг.

Хүн төрөлхтөн анх үүссэн цагаасаа эхлэн овог омгоороо эвсэн ой мод бараадаж, нүцгэн шалдан амьдарч, ан гөрөө хийн амь амьдралаа залгуулдаг байсан тухай бид гадарлана. Дараа нь тэд морь нохойноос эхлэн зэрлэг амьтдыг гаршуулж, боломжийн хэрээр тариа ногоо тарин хувиа борлуулж довоо шарлуулдаг болж ирсэн. Африк тивд Нил мөрнийг даган египечүүд, Ази тивд Шар мөрнийг бараадан хятадууд, Хималайн нуруунаас эхтэй Ганга мөрнийг түшин энэтхэгчүүд мянга мянган жил газар тариалан эрхлэн амиа зогоодог байсныг дэлхийн анхдагч агрономчид гэж хэлж болох мэт. Үзүүртэй мод чулуугаар газраа нүдэн сэндчилж тариа ногоогоо тарьдаг байсан тэд хүрэл зэвсгийн үеэс төмөр анжис хийн үхэр шар буулгалан  зүтгүүлдэг болсон юм. Тариачдын хэдэн мянган жилийн энэ уламжлал трактор техник ашигладаг болсон IX зуунтай залгасан нь маш том дэвшил. XX зууны дунд үеэс зуу зуун сая тариачидтай ядуу Энэтхэгт трактор оруулж ирж хөдөлмөрийг нь хөнгөвчлөх гэсэн колончлогч  англичуудын мэргэн санаа тухайн үед улс орныг удирдаж байсан Мхатма Гандигийн эсэргүүцэлтэй тулгарч байжээ. Хэрэв тариалангийн ажлыг техникээр хийгээд эхэлбэл сая сая тариачид ажилгүй болж өлбөрч үхнэ гэж их удирдагч  тооцжээ.

Нүүдэлчний зан заншил, ёс уламжлалтай манай орны хувьд урьд нь Хараа, Ерөө, Сэлэнгэ мөрний хөндийгөөр алаг цоог эрхэлж байсан газар тариалангийн хөгжил нэлээд хожуу буюу 1960-аад оноос эрчимжсэн байдаг. Хамгийн гол нь биднийг 200 гаруй жил дарлаж байсан гэх Манжийн үе үеийн хаад хятадуудыг монгол эхнэр авах, Монгол газар ирж тариалан эрхлэхийг хорьдог байсан нь бидний аз. Тэгээгүй бол чухам өнөөдөр Монголоор дүүрэн жунгаанууд язганаж байхгүй юу. Хэдий манай урвагч ноёд өөрсдөө хүсэлт гарган Манжид дагаар орсон боловч манжууд бидэнд элгэмсэг хандаж байсны нэг жишээ энэ.

1955 оноос ЗХУ-ын удирдагч Хрушевын санаачлагаар Казахстаны их талыг хагалж үр тариа тарьж эхэлсэн ажлыг манай Бал дарга овсгой гарган шүүрэн авч Монголд атрын анхдугаар аяныг эхлүүлж ЗХУ-аас буцалтгүй тусламжаар мянга мянган трактор комбайн авч орос мэргэжилтнүүдийг зуу зуугаар ажиллуулж эхэлсэн түүхтэй.

Газар луу гадас хатгах хүртэл нүгэл хэмээн үздэг байсан байгаль экологидоо ээлтэй нүүдэлчин түмэн атрын энэ аяныг нэг их таатай хүлээн авсангүй. Эхний үед газар тариаланд ажиллах хүч олдохгүй Монголд суурьшин амьдарч байсан хятадууд, хугацаат цэргийн албан хаагчид бүр хоригдлуудыг ч энэ ажилд дайчилдаг байсан тухай анхны хөдөлмөрийн баатар агрономич Цэрэн-Очир гуай ярьдаг байлаа. Анхны тариаланч, тракторчдыг уриалсан “Д.Гармаа гуайн “Хөхөө гэрлэх дөхлөө” кино гарч, нам засгаас ихээхэн анхаарсны дүнд анхны САА-нууд  1958-1959 оноос орон даяар олноор байгуулагдаж эхэлсэн юм. Үүний нэг болох баруун аймгуудыг гурил тэжээлээр хангах үүрэгтэй Увс аймгийн Баруунтурууны САА 1959 онд байгуулагдаж байв. Тэр үед эхэндээ дээд мэргэжлийн агрономич байсангүй, газар тариалангийн ажлыг агротехникч Г.Очир гуай маань зааж зааварладаг байснаа хожим нь Отгон агрономич ХААДС төгсөж ирснээр бид сумандаа агрономичтай болж байсан үе саяхан мэт санагдана.  Агрономоор дээвэрлэсэн  олон салбаруудын дотроос дурьдахгүй өнгөрч болохгүй чухал нэгэн мэргэжил буй. Энэ нь селекци генетикч. Энэ шинжлэх ухааны оргил Оросын эрдэмтэн Вавилов байсан бол манай сургуулийг төгсгөсөн төрийн соёрхолт агрономч М.Өлзий, Х.Зундуйжанцан нар нь  1950-иад оны үеэс гадаад, дотоодын олон тооны үрийн дээж цуглуулан судалж, тэдгээрийг хооронд нь эвцэлдүүлэн шилж сонгосоор буудайн “Орхон” сортыг бий болгож, тэр нь олон жил тогтвортой өндөр ургац өгсөний учир 1963 онд төрийн шагнал  хүртсэн анхны агрономчид. Үүнийг цааш нь амжилттай үргэлжлүүлэн улс орны буудайн хэрэгцээг хангаж чадахуйц хэмжээний өндөр ургацтай сортуудыг гаргаж авсан байгууллага бол Дархан хот дахь УГТЭШХ-ний хүрээлэн бүр тодруулбал доктор А.Хүчит Н.Алтансүх гээд цааш үргэлжлэнэ. Монголчуудын махтайгаа хольж идэх дуртай шар манжин, луувангийн үрээр улсын хэрэгцээг бүрэн хангаж байсан хүн бол Увсаараа овоглосон Дэчинпил гавьяат, аймгийн даргаас АИХ-ын дептаатаар сонгогдож,сайдын суудалд заларч явсан Өөлд гавьяат, САА-н даргаас ерөнхий сайд хүртэл урт замыг туулсан гавьяат Гунгаадорж гуай гээд эх орондоо их зүйлсийг бүтээсэн агрономичдын цуваа хөвөрнө.  Бид анхдагч, ахмад агрономичдоороо бахархаж явдаг юм.

МАНАЙ СУРГУУЛИЙНХАН

МУИС-ийн Хөдөө аж ахуйн Факультетэд 1955 онд агрономын анги нээж 30 оюутан элсүүлэн  сургаж  эхлэснээр манай улсад дээд боловсролтой агрономч бэлтгэх  анхны суурь тавигдсан юм.  Ийнхүү МУИС-иас ХААДС-ийг 1958-1959 оны хичээлийн жилд бие даалган  байгуулах шийдвэр гарсан учир тэр үед цэргийн сургуулийн зориулалтаар Зайсанд баригдсан ханхар том барилгыг ХААДС-д шилжүүлж мал эмнэлэг, зоотехник, агроном гэсэн  гурван  факультеттайгаар сургалт, эрдэм шинжилгээний ажлаа эхэлж байж.

1970-аад оны Агрономын факультетын хамт олон.

Энэ тухай Соёлын гавьяат зүтгэлтэн ахмад сэтгүүлч Г.Жамьян гуай “Би тэр үед МУИС-ийн эдийн засгийн ангид сурч байсан. Манай сургууль дотуур байргүй учир биднийг ийш нь шилжүүлж, чиний сууж байгаа энэ өрөөнд бид дөрвүүлээ амьдардаг байлаа. Хагас сайн өдөр сургуулийн их зааланд нийтийн бүжиг зохиогддог байсан учир Улаанбаатарын бүжгэнд хорхойтой бүх оюутнууд энд цугладаг байж билээ” хэмээн дурссан бол  Монголын  газар тариалангийн ууган эрдэмтэн, анхны төгсөгч А.Хүчит гуай “Бид анх 1959 онд 22-уулаа төгсөж байлаа. Атар эзэмших аян нэгэнт эхэлчихсэн боловсон хүчин дутмаг байсан энэ үед биднийг орос монгол багш нар маань түргэвчилсэн хөтөлбөрөөр дөрвөн жил сургаж төгсгөсөн. Бидэнтэй хамт Решетникова, Козькина, Шильникова, Яков­лева гэсэн дөрвөн хөөрхөн орос бүсгүй сурч байлаа. Тэр үед сургуулийн гол гол хичээлүүдийг орос багш нар заадаг байсан болохоор тэр дөрөв бид хэдэд орос хэл заахаас гадна ядаж ногоотой хоол идэж сурахад тусалдаг байсансан гэж дурсаж байсныг санаж байна. Анхны төгсөгч нарын дотроос миний мэдэхээс Бадамжав гуай ХААЯ-ны орлогч сайд, А.Хүчит гуай маань Халх голд байгуулагдсан ХАА-н туршлага станцын анхны захирал, УГТЭШХ-ийн захирал,  Т.Даваасүрэн гуай Улсын ургацын Комиссын нарийн бичгийн даргаар олон жил ажилласандаа.   Агрономын факультетын анхны деканаар манай  ууган агрономичдын нэг С.Даржаа анхны хөрс судлаач Ө.Бэхтөр, ургамал судлаач Ц.Даваажамц, Л.Товуу, С.Ичинхорлоо нар   ажиллаж  байжээ.  ХАА-н салбарын анхны эмэгтэй эрдэмтэн С.Ичинхорлоо  багш маань Тимирязевийн  академид 1957 онд  эрдмийн  зэрэг хамгаалан  ирмэгцээ  энэ сургуульд багшилж мянга агрономичдыг төрөн гарахад онцгой  үүрэг гүйцэтгэсэн дээ. Энэ эрхэм хүний 8000 шахам шавь нарын дотроос Хөдөлмөрийн баатар 2, Төрийн шагналтнууд 5, гавьяатнууд 30 гаруй төржээ.

Анх ерөнхий агрономич гэсэн мэргэжлээр нэлээд олон жил сургалт явуулж байсан ХААДС өргөсөн тэлж, 70-аад оноос  ерөнхий агрономоос гадна ургамал зүйч,  хөрс судлагч, селекци-үрийн аж ахуйч, жимс ногооны, усалгаатай газар тариалангийн гэх мэтээр төрөлжүүлэн бэлддэг 1990-ээд оны хөрс судлалын тэнхим болов.  Энэ үед ахмад багш нартайгаа мөр зэрэгцэн шавь нартайгаа шуугилдан 20-иод жил хамтдаа алхаж явсан цаг үе  амьдралын минь хамгийн дурсамжтай мөч болой. Миний үеийнхэн дотроос Бор маань одоо яруу найрагчийн эгнээнд шилжиж, агуу А.С.Пушкин, Есенинийг орчуулж, Дүгэрмаа маань хуурддаг 1980-аад оны багш нар ерөөдөг ажлаа ард олны дунд үргэлжлүүлсээр явна.

2014 онд ХААИС-ийн бүтэц зохион байгуулалтад өөрчлөлт орж  Агроэкологийн сургууль боллоо. Энэ үеэс тус сургуулийн бүрэлдэхүүнд Экологийн тэнхим нээгдэж, одоо тус сургууль нь Газар тариалан, хөрс судлал, Таримал судлал, ой, ландшафт архитектор, Газрын менежмент, Экологийн гэсэн дөрвөн тэнхим, Нарт , Өнжингийн сургалт, судалгаа, үйлдвэрлэлийн төвүүд, Агропарк, Жаргалант хороон дахь Геодези-газар зохион байгуулалтын дадлагын полигон, Баянчандмань дахь Мод үржүүлгийн газар, Батсүмбэр дэхь Экологи байгаль хамгааллын дадлагын баазтай болоод байна. Өнөөдөр 111 багш, ажил­тантай, 1500 гаруй оюутантай ойн аж ахуйн инженер, газар зохион байгуулалт, газрын кадастр инженер, газрын үнэлгээ, байгаль орчны хяналт үнэлгээ, экологи байгаль хамгаалал, байгаль орчны нөхөн сэргээлт, байгалийн аялал жуулчлал зэрэг нийт зэрэг нийт  11 хөтөлбөрөөр сургалт явуулж мэргэжилтэн бэлтгэж байна.  Эдний хамт олон 3000-гаад ширхэг жимсний модны суулгац ургуулж, 170 га талбайд үр тариа, тэжээлийн ургамал, 10 га талбайд төмс, хүнсний ногоо тарьж байна. Сургуулийн залуу багш нар санаачлан “Монголын агрономичдын холбоо” нэртэй ТББайгууллага үүсгэн санаачилж эгнээндээ үе үеийн агрономичдыг нэгтгэн үүгээрээ дамжуулан ард олонд сургалт үйлчилгээ үзүүлж байгааг төр засаг бодлогоор дэмжүүштэй санагддаг.

Монгол орны маань өнцөг булан бүрт онолын болоод практик агрономчдын тоо өдрөөс өдөрт олширч, ногоон байгууламж, мод бутны  тоо толгой жилээс жилд өсөж  байгаа нь бидний хувьд тун баярлууштай үйл явдал билээ.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин