Нар, салхи гээд сэргээгдэх эрчим хүчний шавхагдашгүй нөөц баялагтай орны нэг гэж бид өөрсдийгөө үргэлж дөвийлгөж ирсэн. Энэ боломжоо харин ашиглаж, эдийн засгийн эргэлтэд бүрэн оруулж чадсан гэвэл үгүй л болов уу. Өмнөд хөрш болон хойд хөршөөсөө эрчим хүчний хувьд хамааралтай өнөөдрийг хүргэлээ. БНХАУ, ОХУ-тай хил залгаа, төвийн нэгдсэн сүлжээнээс хол сум, суурин эрчим хүчээ өндөр тарифаар авч хэрэглэж байна.

Цаашид хэчнээн жил энэ байдал хэвээр үргэлжлэх эсэхийг урьдчилж хэлэхэд хүнд. Манай улсын цахилгаан эрчим хүчний хамаарал ойролцоогоор 20 орчим хувь байна. ОХУ-аас авсан цахилгаан эрчим хүчний импорт гэхэд жилд 20 гаруй хувиар өссөн дүнтэй байх жишээтэй. Бүс нутгийнхаа хэмжээнд сэргээгдэх эрчим хүчний томоохон тоглогчийн зиндаанд хүрэхэд бидэнд багагүй хугацаа, өөрчлөлт шаардлагатай байна.

Бодлого нь тогтворгүй, салбарын сайд ирэх, буцах болгонд төсөл, хөтөлбөрүүд дахиад л гацаанд орж, хөрөнгө оруулалтын эрсдэл нэмэгддэг боллоо. Өөрөөр хэлбэл, улс төрийн тогтворгүй байдал шавхагдашгүй сэргээгдэх эрчим хүчний нөөцөө ашиглах боломжийг үргээж, зардлыг улам нэмэгдүүлж байна.

Ийм орчинд хувийн хэвшлийн компаниуд эрсдэлээ 100 хувь дааж, хөрөнгө оруулалт татна гэдэг амаргүй. Олон улсын банк, санхүүгийн байгууллагууд ч найрсгаар мөнгөө өгөх нь туйлын эргэлзээтэй болж эхэлнэ.

Монгол улсын хэмжээнд нийт цахилгаан эрчим хүчний 11.8 хувийг сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрээс үйлдвэрлэж байна.

Ирээдүйд хамгийн найдлага тавьж, импортыг орлож, экспортын орлогын шинэ эх үүсвэрт тооцогдох тус салбарын зохицуулалтын орчин хүлээлтийн байдалтай, учир битүүлэг хагас жилийг үдлээ. Шалтгаан нь, 2007 онд баталсан Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахаар намрын чуулганаар УИХ-д өргөн мэдүүлсэн явдал.

Уг өөрчлөлтийг хийх хүртэл сэргээгдэх эрчим хүчний шинэ төслүүд урагшлах боломжгүй болоод байна. Тарифыг бууруулах өөрчлөлт гэх боловч тариф нэмэгдэх буюу төслийн хөрөнгө оруулалтын зардлыг байж болох хэмжээгээр нэмэгдүүлж байгаа нь ухралт гэмээр.

Одоогийн мөрдөж буй хуулийн төслийг баталснаас хойш өнөөг хүртэлх хугацаанд нийт 120 МВт-ын нар, салхины цахилгаан станц ашиглалтад орж, нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон. Харин нэмэлт өөрчлөлтийн сургаар төслүүд эхнээсээ зогсонги байдалд шилжлээ. Төсөл хэрэгжүүлэгчид ч энэ бүхнийг ажиглах янзтай байна.

Сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт нийт хагас тэрбум гаруй ам.долларын хөрөнгө оруулалт хууль гарснаас хойш хийгдсэн байна. Үүнийг хувийн хэвшлийн хичээл, зүтгэл гэж хэлж болох юм. Монгол улсын хэмжээнд нийт цахилгаан эрчим хүчний 11.8 хувийг сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрээс үйлдвэрлэж байна.

Одоогийн яригдаж байгаа хуулийн өөрчлөлтөөр сэргээгдэх эрчим хүчний тусгай зөвшөөрөлд гажуудал үүсэж мэдэхээр байна. Өмнө нь тооцоо судалгаа нь бүрэн хийгдсэн, хөрөнгө оруулалт хаанаас авах нь хүртэл тодорхой болчихсон төслүүд тусгай зөвшөөрлөө улсаас авдаг байсан.

Одоо ч ингэж авч байгаа. Харин Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт орсноор хэн дуртай нь тусгай зөвшөөрөл авдаг болж мэдэхээр байгаа юм. Тусгай зөвшөөрөл хүссэн нэгэнд ямар ч шаардлага, стандарт тавихгүй болохоор энэ нь авсан тусгай зөвшөөрлөө бусдад зарах, борлуулах нөхцөл үүсгэж болзошгүйг салбарын хэлж байгаа. Ийм нөхцөлд сэргээгдэх хүчний худалдах тариф өндөр гарна гэсэн үг.

СЭХ-НИЙ САЛБАРТ ХАГАС ТЭРБУМ $-ЫН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ ХИЙГДЖЭЭ

Эрчим хүчний зохицуулах хорооноос нийт 73 сэргээгдэх эрчим хүчний үүсгүүр барих тусгай зөвшөөрлийг олгожээ. Эдгээр нь ашиглалтад орсноор сэргээгдэх эрчим хүчний суурилагдсан хүчин чадал 1524 МВт болж, одоо байгаа хүчин чадлаас 1200 МВт-аас давж гарахаар байгаа юм. Өнгөрсөн хугацаанд бий болсон нэг алдаа нь хэт олон тусгай зөвшөөрөл олгосон явдал гэж зарим нь үүнийг буруутгадаг.

Эрчим хүчний зохицуулах хорооноос нийт 73 сэргээгдэх эрчим хүчний үүсгүүр барих тусгай зөвшөөрлийг олгожээ.

Нүүрснээс илүү хөрөнгө оруулагчдын итгэл хүлээх болсон сэргээгдэх хүчний салбарт өрсөлдөөнт зах зээл бий болгоно хэмээн одоогийн өөрчлөлтөд тусгасан.

Угтаа бол хамгийн цэвэр өрсөлдөөн өрнөж буй, хөрөнгө оруулалтаа босгож чадсан нь төслөө амьдруулах "тийз” авч байгаа салбарт хүлээгдэж буй шинэ өөрчлөлтөөр бол тусгай зөвшөөрлийг ашигт малтмалын зөвшөөрөл шиг танил тал, эрх мэдэлтэй нэг нь авч, зарахаар эрсдэл үүсэхээр байгаа аж. Ордын маргаан гэдэг шиг сэргээгдэх эрчим хүчний тусгай зөвшөөрлийг тойрсон хууль бус наймаа гарахыг ч бас үгүйсгэх аргагүй юм.

Компани өөрсдийн сонгосон, судалсан, багагүй хэмжээний зардал мөнгө зарцуулсан газарт төслөө хэрэгжүүлэх атал төрөөс тэнд эрчим хүчний эх үүсвэрээ барь гэж хэлдэг болох гээд байгаа нь салбарынхны хувьд ээлжит эрсдэл болж байна.

Ийм нөхцөл судалгааны зардлыг төр гаргах уу гэсэн асуудал хариулт нэхнэ. Тухайлбал, Салхин станц барихад хамгийн наад зах нь 4-5 жилийн судалгаа хийгдсэн байх ёстой байдаг. Тэгвэл УИХ-аар хэлэлцүүлэхээр зэхэж байгаа хуулийн төслөөр дээрх байдал үндсээрээ өөрчлөгдөхөөр байна. Тарифын өөрчлөлтөөс гадна өөр нэг том өөрчлөлт тусгасан нь энэ.

Сэргээгдэх эрчим хүчний бүтээн байгуулалтыг сонгон шалгаруулалтын зарчмаар явуулахаар болсон нь ийнхүү салбарынхны хувьд сорилт болж эхэллээ. Тариф буулгах талаар ярьж байгаа хэдий ч нөгөө талд сэргээгдэх эрчим хүчний тариф нэмэгдэх эрсдэл энд үүсэхээр байна. Үүнийг төр гэхээс илүү зах зээл хамгийн шударгаар зохицуулж чадах билээ.

Өнгөрсөн жилүүдэд сэргээгдэх эрчим хүчний үүсгүүр барих тусгай зөвшөөрлийг бодит хүчин чадлаасаа 13 дахин илүү олгосон байгаа нь цаашид эрчим хүчний салбарт хямрал үүсгэнэ гэдгийг салбарын сайд хэлж байсан удаатай. Гэхдээ төр бүхнийг зохицуулах гэж оролдох нь тийм ч сайн зүйл биш гэж хувийн хэвшлийнхэн үзэж байна.

Цахилгаан эрчим хүчний үнийг есөн төрлийн тарифаар зохицуулалт хийж байгаа энэ үед тариф буулгахын тулд татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт бас яригдаж байгаа юм. Монголын сэргээгдэх эрчим хүчний тариф 8.5-9.5 цент байгаа нь харьцангуй өрсөлдөхүйц хэмжээнд байна. Тарифыг бууруулахад хувийн хэвшилд улсаас бага хүүтэй зээл олгох, татвараас чөлөөлөх гэх мэт өөрчлөлтийг хийснээр зорьж байгаа үр дүнд илүү хурдан хүрэх боломж байна.

"Засгийн газрын мэдээ" сонин