Монгол Улсын хэмжээнд 2018 оны байдлаар 21 аймгийн 19 нь их, бага хэмжээний хилийн цэсийн маргаантай байна. Зөвхөн Орхон, Говьсүмбэр аймаг хилийн зурвас буюу цэсийн маргаангүй гэсэн судалгааны дүнг Газар зохион байгуулалт, геодези зураг зүйн газар /ГЗБГЗЗГ/­аас мэдээлжээ.

Энэ нь 330 сумын 170 сум буюу 51.5 хувь нь хилийн цэсийн маргаантай байна гэсэн үг. Тухайлбал, Дорноговь 18, Хөвсгөл аймагт 20, Завхан 22, Архангай 24, Дундговь 27, Баянхонгор 32 газарт хилийн цэсийн маргаантай байгаа аж. Үүнд нийслэлийн асуудал ч бас бий.

Улаанбаатар хот хил залгаа Төв аймгийн сумдтай зургаан газарт хилийн цэсийн маргаантай байна. Үүнээс гадна 10 аймгийн төв газаргүйгээс сумдынхаа нутагт "халдсан” байна.

Улаанбаатар хот хил залгаа Төв аймгийн сумдтай зургаан газарт хилийн цэсийн маргаантай байна. Үүнээс гадна 10 аймгийн төв газаргүйгээс сумдынхаа нутагт "халдсан” байна. Үүнтэй холбоотойгоор 10 аймгийн төвийн суманд зэргэлдээх сумаас газар олголт хийх, дөрвөн аймгийн төвийн хилийн цэсийг тэлэх шаардлага үүсжээ.

Сумдын хилийн цэсийн маргааныг шийдвэрлэхээр БХБЯ төлөвлөгөө боловсруулан ажиллахаар шамдаж буй. Харин сумдын хилийн цэсийн маргааныг шийдвэрлэхэд сумдын Засаг дарга нараар зааг тогтоолгоход хүндрэл үүсэж болзошгүй байгаа юм.

Сумдын хилийн цэсийн маргаанд голдуу малын бэлчээр, хаваржаа, намаржааны газар булаалддаг байсан бол сүүлийн үед сумын Засаг дарга нар уул уурхайн ашиг шимийг хүртэхээр маргаан үүсгэх нь олшрох болжээ.

Өнгөрсөн онд Засгийн газар нутгийн удирдлагыг сайжруулах ажлын хүрээнд 21 аймгийн удирдлага, төрийн захиргааны байгууллагын ажилтнуудыг хүлээн авч уулзалт зохион байгуулах үеэр зарим ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг орон нутаг олгодог болох талаар танилцуулсан.

Түүгээр аймаг, сумын ИТХ, Засаг дарга ашигт малтмалын хайгуул, ашиглалтын зөвшөөрөл олгодог байхаар холбогдох хуулиудад зохицуулалт хийхээр төлөвлөж байгаа тухай ярьсан юм. Харин үүнийг угтаж орон нутгийн удирдлагууд өөрийн газар нутгийг тэлэх, ашигтай байрлалд, ашигт малтмал байж болох газрыг өөрийн мэдэлд оруулахын тулд хилийн цэсийн маргаан үүсгэсэн байх талтай.

Сүүлийн ганц жилийн дотор гэхэд л сумдын хилийн цэсийн маргаан 8.2 хувиар өссөн нь нэгийг өгүүлнэ. Зарим аймгийн хэмжээнд энэ тоо хоёр дахин нэмэгдсэн байх юм.

 ХАЙГУУЛЫН КОМПАНИАС ГЭХЭД Л ЗОВЛОНГҮЙ МӨНГӨ "ЗУЛГААХ” ОЛОН БОЛОМЖ БИЙ

Сумын удирдлагад тусгай зөвшөөрөл олгох эрх өгдөггүй юм аа гэхэд өнөөдөр хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа Ашигт малтмалын тухай хуулиар тэд уул уурхайн бизнес эрхлэгчдээс "мөнгө саах” олон боломжийг ашиглаж байгаа. Тус хуульд ашигт малтмалын хайгуул хийх компаниуд орон нутгийн удирдлагад тал засах, тойглох шалтгаантай заалт ч олон бий. Тухайлбал, хайгуул хийх компани тухайн сумын Засаг даргатай зөвшилцөн байгаль орчныг хамгаалах төлөвлөгөө боловсруулах ёстой.

Үүний дараа засаг "ноён”­ оор батлуулах хуультай. Мөн байгаль орчныг хамгаалах талаар хүлээсэн үүргээ биелүүлэхийн баталгаа болгож Засаг даргын нээсэн тусгай дансанд байгаль орчныг хамгаалах арга хэмжээнд шаардагдах тухайн жилийн зардлын 50 хувьтай тэнцэх хэмжээний мөнгийг шилжүүлэх ёстой.

Дургүйг нь хүргэвэл байгаль орчинд хор хохирол учруулсан гэдгээр барьцаалсан мөнгө дээр нэмж тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчээс үл маргах журмаар гаргуулах эрх засаг "ноён”­д бий. Зөвхөн хайгуул хийх компаниас гэхэд л зовлонгүй мөнгө "зулгаах” боломж сумын удирдлагуудад байна. Мөн ашиглалтын зөвшөөрөлтэй олборлолт үйлдвэрлэл явуулж буй ААН-ээс ч хуулийн дагуу мөнгө салгах арга бас олон бий.

Нөгөөтэйгүүр бэлчээрийн даац хэтэрсэн өнөө үед нэг ч гэсэн ам, хажуу ч гэсэн гуу жалгыг болов сумынхаа мэдэлд авах нь чухал.

Наад зах нь байгаль орчны үнэлгээтэй холбоотой бичиг баримтыг баталж өгөлгүй шоглох, нутгийн иргэдийг ажилд авсангүй гэж шогтох эрх ч бий. Мөн уурхай эрхэлж буй компани л юм хойно гадаадын инженер, техникчид хэдэн арваар байж л таараа.

Тэдний лимит хэтрүүлсэн орон тоо болгоноос хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 10 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээний төлбөрийг сар бүр авна. Энэ мэтчилэн уул уурхайн "хаялга” мундахгүй учир газар нутгийн төлөөх маргаан "газар авч” байгаа юм.

Зэргэлдээ сумандаа найр тавин өгсөн газарт нь ашигт малтмалын орд илэрвэл амаа бариад зогсохгүй, нутгийн олны хараалыг барах тул сумдын Засаг дарга нар манай нутаг хэмээн мэрийж, танай нутаг биш хэмээн гүрийж байх аж. Нөөц ихтэй, баялаг орд таарвал бүр ч гялайх нь тэр. Уул уурхайн буянаар жаргаж буй Өмнөговийн хэдэн сумын удирдлагад хилийн цэсийн маргаан үүсгээд буй 170 сумын Засаг дарга атаархаж байгаа нь лавтай.

Ханбогд сум гэхэд Оюутолгойгоор эрчим хүчээ татуулж засмал зам тавиулан "жаалдаг” болсон. Арван жилийн өмнө 800 гаруй өрхтэй байсан говийн жижиг сум өнөөдөр 2000 шахам өрхийг уул уурхайн "хаялгаар” тэжээж байна. Хүн амын хувьд ч "цагаачтайгаа” нийлээд 20 мянга хол давж, Засаг дарга нь сумаа хот болно гээд даналзаж суугаа сурагтай.

"Оюу толгой” компани 50 ортой сум дундын хүн эмнэлэг, 1,4 тэрбум төгрөгийн өртөгтэй лаборатори бүхий малын эрүүл мэндийн төвийг Ханбогд суманд байгуулж өгсөн. Хэдхэн хоногийн өмнө эмнэлэгт нь явуулын үзлэг оношилгоо хийхэд нэн хэрэгцээтэй 100 сая төгрөгийн тоног төхөөрөмжийг бэлэглэлээ.

Энэ мэт бэлэг сэлт, бэлэн хангалууныг тоочоод барахгүй. Хилийн цэсийн маргаан үүсгээд буй сумын засаг "ноёд” ч үүнийг мөрөөдөж л байгаа. Тийм ч учраас юмыг яаж мэдэх вэ гэдэг байдлаар нутаг тэлэхээр бичиг баримт бүрдүүлж суух болов.

Нөгөөтэйгүүр бэлчээрийн даац хэтэрсэн өнөө үед нэг ч гэсэн ам, хажуу ч гэсэн гуу жалгыг болов сумынхаа мэдэлд авах нь чухал. Мөн зарим сумдад газар тариалангийн бүс нутгийг тогтоосонтой холбоотой хилийн цэсийн маргаан гарсан байх үндэслэлтэй.

Өнгөрсөн жил Засгийн газраас газар тариалангийн бүсийг тогтоохдоо малын бэлчээрээс хороосон нь нэрмээс болж буйг үгүйсгэх аргагүй. Иймд БХБЯ, ГЗБГЗЗГ хилийн цэсийн маргааныг хэрхэн шийдвэрлэх нь сумын Засаг дарга нарын анхаарлын төвд байна.

"Засгийн газрын мэдээ" сонин