Манай уул уурхайн салбарт нүүрс баяжуулах 30 орчим үйлдвэр үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнээс 20 орчим нь нойтон аргаар, үлдсэн нь хуурай аргаар баяжуулах технологитой. 

"Эрдэнэс Тавантолгой” компани жилдээ 20 сая тонн нүүрс боловсруулах хүчин чадалтай баяжуулах үйлдвэрийн төслийг ТЭЗҮ-дээ тусгажээ. Тус үйлдвэр нүүрс хүлээн авах, бутлах, баяжуулах, усгүйжүүлэх, эргэлтийн ус хангамж болон хаягдлын аж ахуй зэрэг хэсгүүдээс бүрдэх юм. 

Баяжуулах үйлдвэрийн бутлан тээвэрлэх хэсгийг технологийн дөрвөн шугамтай, нүүрс угаах үйлдвэрийг дөрвөн модультай байхаар төлөвлөжээ. Олборлосон нүүрсийг гурван машины ангиллаар бутална. Уурхайд түшиглэн  барихаар төлөвлөсөн нүүрс баяжуулах үйлдвэрт  гравитаци болон флотацийн технологийг хослуулан хэрэглэх боломжтой гэж үзэж байна. Гравитацийн арга нь хүнд орчинд ашигт малтмалыг органик бус нэгдлээс салгадаг бол флотацийн арга нь нарийн ширхэгтэй нүүрсийг хөвүүлэн баяжуулдаг. 

Нийт усны хэрэглээ 147л/с   бөгөөд үйлдвэрлэлийн тоосжилт дарах, баяжуулах үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн болон ахуйн хэрэглээний ус багтах юм. Анх ТЭЗҮ-д усны эх үүсвэрээ Балгасын улаан нуураас хангахаар тусгасан  ч нуурыг орон нутгийн тусгай хамгаалалтад авсан. Одоогийн байдлаар  Загийн усны хоолойгоос уурхай хүртэл 70 км зайд ус дамжуулах шугам хоолойн зураг төслийг боловсруулахаар ажиллаж байна.  Загийн усны хоолой  нь үйлдвэрлэлд ашиглаж болох эрдэсжилттэй ус юм.

Ийнхүү төрийн өмчийн компани баяжуулах үйлдвэрээ ашиглалтад оруулахаар шамдаж байгаа бол хувийн хэвшлийн компаниудын баяжуулах үйлдвэр  хэдийнэ амжилттай ажиллаж, нөгөө хэсэг нь шинээр баригдаж байна. Тавантолгойн бүлэг орд газарт үйл ажиллагаа явуулдаг "Энержи Ресурс” компани усны менежмент, ус дахин ашиглалтын чиглэлд салбартаа жишигт тооцогддог. 2011 онд Ухаа худагийн уурхайн цогцолборт Нүүрс баяжуулах үйлдвэр байгуулсан нь Монголд анхных. Австрали технологийн шийдэлтэй тус үйлдвэр нь 8-10%-ийн үнслэгтэй коксжих нүүрсний баяжмал үйлдвэрлэдэг. Тухайн үеэс нүүрсийг түүхийгээр бус баяжуулан экспортолдог дотоодын цорын ганц компани байсан цаг саяхан. Усаар хомс говь нутгийн онцлогийг харгалзан Монголд анхдагч олон технологийг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлсэн нь Нүүрс баяжуулах үйлдвэрийн дэргэд хаягдлыг усгүйжүүлэх үйлдвэр байгуулж ус дахин ашиглалтыг 95 орчим хувьд хүргэсэн. Мөн усыг маш бага түвшинд ашигладаг агаарын хөргөлтийн технологи бүхий цахилгаан станц барьж уурхайн эрчим хүчний хангамжаа шийдсэн юм. Одоогоос хоёр жилийн өмнө говьд буусан их хэмжээний үерээс 400 мянган шоо метр усыг хуримтлуулж, технологийн аргаар шаврыг тунгаан эргээд уурхайн үйл ажиллагаанд ашиглаж, гүний усны хэрэглээг бууруулсан нь  компанийн шинэлэг санаачлагын нэг. "Энержи Ресурс” компани хаягдлыг усгүйжүүлэх чиглэлд 1.8 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулж, шинэ тоног төхөөрөмж суурилуулснаар жилд 179 мянган шоо метр ус хэмнэж байна. 

Нүүрсний бүлэг орд Нарийнсухайтад хуурай, нойтон аргаар баяжуулдаг хоёр ч үйлдвэрийг "Монголын Алт” компани (МАК) байгуулсан. Нойтон аргаар баяжуулах үйлдвэр нь жилд 1 сая тонн нүүрс баяжуулах хүчин чадалтай, гурван бүтээгдэхүүнт хүнд орчны гидроциклон технологитой. 65%-ийн гарцтай энэхүү баяжуулах үйлдвэр нь тонн нүүрсийг угаахад 100 литр ус зарцуулдаг бол ашигласан усныхаа 92 орчим хувийг эргүүлэн боловсруулж хэрэглэдэг байна. Мөн адил үерийн усыг үйлдвэрлэлдээ ашигладаг. 

Баяжуулагч инженер М.Базаррагчаа хүнд орчны гидроциклон технологийн онцлогийг ийн тайлбарлаж байна: 

Гадагш урсгалтай үерийн ус болон гадаргын усыг хуримтлуулан тунгааж ашиглах боломжийг дотоодын компаниуд бодитой хэрэгжүүлж чадаж байна. Усыг дахин ашиглаж байгаа компаниудаа төр, засгаас бодлогоор дэмжих, хөнгөлөлт урамшуулал олгох, сайн жишгийг нэмэгдүүлэх хөшүүрэг манай улсад хэрэгтэй. 

зах зээлийн шаардлагаар Нүүрс баяжуулалт хөгжиж байна

Манай улсын баяжуулсан коксжих нүүрсний экспортын хэмжээ сүүлийн жилүүдэд өсч байна. Гэхдээ нийт экспортолсон нүүрсний ердөө 18%-ийг баяжуулж байгаа юм. Эрх баригч МАН 2020 оны УИХ-ын сонгуулиар дэвшүүлсэн мөрийн хөтөлбөртөө "Нүүрс угаах үйлдвэрүүд шинээр барьж, угаасан нүүрсний хэмжээг 30 сая тоннд хүргэнэ” гэж тусгасан ч Засгийн газар 2020-2024 оны үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөртөө энэ талаар тодорхой тусгасан зорилт үгүй байна. 

Монгол Улсын томоохон ордууд, тэр дундаа нүүрсний гол уурхайнууд говийн бүсэд байрладаг. Уул уурхайн боловсруулах, баяжуулах үйлдвэрүүдийг хөдөлгөх "түлш” болох ус нь говь нутагт хомс. Уул уурхайн компаниуд ус ашиглалттай холбоотой олон эсэргүүцэлтэй тулгарч ирсэн. Ялангуяа говийн бүс нутаг дахь уурхайн ойр орчимд амьдардаг нутгийн иргэдийн хувьд усны хүртээмжгүй байдал, нөөц хомсдох, усны бохирдол зэрэг асуудалд санаа зовниж байна. 

Манай улсын оролго нүүрсний экспортоос ихээхэн хамааралтай учраас цаашид нүүрсний баяжуулалтын чиглэлийн төрийн бодлого, шийдвэрээ нэлээд холыг харж гаргах шаардлага үүсч байна. Нүүрсний гол зах зээл Хятадын импортын нүүрсэнд тавигдах чанарын шаардлага улам бүр нарийсч байгааг дахин тэмдэглэе. Хятадын импортын нүүрсэнд тавих чанарын шаардлага монголчууд бидний ая тавыг хардаг эд биш. Нүүрс баяжуулалтын технологийг хойноос нь дагаж биш, зэрэгцэн хөгжих боломж Монголд бүрэн бий. Баяжуулах үйлдвэрийг байгуулахдаа хөрөнгө оруулалтын хямдыг гэхээсээ илүүтэй нүүрсний уурхайн нөөцийн шинж чанар, онцлогтой уялдуулан зөв оновчтой технологийг сонгох нь чухал. Манай улсын экспортолж байгаа нүүрсний дөнгөж 20 хүрэхгүй хувийг баяжуулсан нүүрс эзэлж байгаа нь тооноос чанарт шилжих учиртайг дахин харуулна.