Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 6.2-т зааснаар "Газрын доорх баялаг төр, ард түмний өмч байна” гэснийг сануулан мэдэх эрхийнхээ хүрээнд ийнхүү жагсацгааж байна. Өөрөөр хэлбэл, эрх мэдэл, албан тушаал, нам бүлэглэлээрээ дамжуулан баялгийг орд ордоор нь залгигчдын эсрэг нэгдэв. Далдын далдад үүрлэсэн бүтэн үе давхрыг ил болгож, хууль, эрх мэдэл, халдашгүй дархан эрхээр биеэ өвч хамгаалж, сүүлийн 30 жилд бэхжиж бий болсон хөрөнгөтөн ангитайгаа үзэлцэж байгаа юм.

Яг энэ өдрүүдэд сүүлийн 10 гаруй жил эрх баригчдын гар дамжиж тоосондоо дарагдаад байгаа "Олборлох салбарын ил тод байдлын тухай хууль”-ийг батлуулах, олны анхааралд авчрах, иргэдэд дээрх хуулийн гол ач холбогдлыг таниулах алтан боломж бүрдэж байна. Энэхүү хууль батлагдсанаар уул уурхай, олборлох салбарын хулгай арилахаас гадна Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт олгогдсон олон мянган лиценз эзэмшигчдийн нэрс ил болж, эздийг дагасан авлига хумигдах давуу талтай.

ИЛ ТОД БАЙДЛЫН ТУХАЙ ХУУЛИЙГ БАТАЛСНААР ОЛОН ХУУЛИЙН  ЗӨРЧИЛ, ДАВХЦАЛ АРИЛНА

Авлигатай тэмцэх газраас "Нүүрсний хулгайч” гэх эхний ээлжид баттай тогтоосон 17 иргэний нэрийг зарлав. Энэ бол дөнгөж эхлэл гэнэ. Цаашид ч газрын хэвлийгээс дураар хумсалж, төр түмний баялгийг хувьдаа зарцуулсан хулгай ил болох нь цаг хугацааны л асуудал боллоо. Хулгайчдыг барих, хуулийн цоорхойгоор тавиад туучихгүйн тулд салбарын чамбай хуультай байх нь чухал.

Монгол Улс Олборлох салбарын ил тод байдлын үзүүлэлтээрээ энэ оны байдлаар санасныг бодвол аятайхан үнэлгээтэй гарсан байх юм. 2022 оны байдлаар олборлох салбарт 1700 орчим компани ажиллаж байгааг Монголын олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын ажлын албаны зохицуулагч Ш.Цолмонгоос тодрууллаа.

Тэрбээр "УУХҮ-ийн Сайдын 2022 оны 5 сарын 31-ний өдрийн тушаалаар компаниуд тодорхой маягтаар тайлан гаргадаг болсон. Үүн дотроо эцсийн өмчлөгчийн мэдээллээ гаргана” гэчихсэн. Энэ тушаалын хүрээнд тайлан нэгтгэлийн ажил улам бүр сайжирсан таатай мэдээтэй байна. Компаниудын мэдээллээ тайлагнасан байдлыг харвал, 1592 компани 2021 оныхоо ил тод байдлын тайлангаа гаргасан. Түүнээс 800 орчим компани эцсийн өмчлөгчөө зарлаж, УУХҮ-ийн Сайдын гаргасан тушаалын хэрэгжилтийг хангасан байна” гэлээ.  

Тэгвэл ил тод байх, эцсийн өмчлөгчийг зарлах гэж юу болох, ямар үр ашигтайг доор сийрүүлье. Харин компани, аж ахуйн нэгжүүд ил тод байхыг эрмэлзэж байгаа нь сайн ч хууль эрх зүйн орчинд шийдвэрлэх асуудал бийг энд дурдъя. Тухайлбал, уул уурхай, олборлох салбарын олон хуулиуд өөр хоорондоо уялдаагүй, зөрчил үүсгэдэг, давхцал бий болдгоос аж ахуйн нэгж, компаниуд мэдээллээ дахин дахин өгөх сонирхолгүй болдог нь үнэн юм. Энэ талаар "Хил хязгааргүй алхам” ТББ-ын тэргүүн, хүний эрхийн эксперт Н.Баярсайхан хөндлөө.

Тэрбээр "Монгол Улсын Засгийн газраас 2021 оны 05 дугаар сарын 19-ний өдөр Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсэн Нийтийн мэдээллийн ил тод байдлын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл болон холбогдох бусад хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийг Улсын Их Хурал 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэн баталсан. Одоо харин Эрдэс баялгийн салбарын ил тод байдлын тухай хуулийн төслийг батлах ёстой. ХЗДХЯ дээр ажлын хэсэг гарчихсан, төслийг бэлтгэж байгаа юм. Удахгүй УИХ-аар хэлэлцүүлж батлах учиртай.

Энэ хууль яагаад чухал вэ гэхээр, олборлох салбарын эрхзүйн орчин сайжрах ёстой. Энэ салбарын олон хуулийн давхцлыг арилгах шаардлагатай. Энэ хуулийг батлахтай зэрэгцүүлэн Ашигт малтмалын тухай хуулийг шинэчлэн найруулах хэрэгтэй. Учир нь, Эрдэс баялгийн ил тод байдлын тухай хууль дээр эцсийн өмчлөгчийн овог нэрийг л мэдүүлэхийг тусгасан бол Олборлох салбарын ил тод байдлын мэдүүлгийг авахдаа эцсийн өмчлөгчийн дэлгэрэнгүй мэдээллийг шаарддаг. Тэгэхээр эдгээр зөрчлийг Эрдэс баялгийн салбарын ил тод байдлын тухай хуулийн төсөл дээр арилгахад ХЗДХЯ-наас гарч ажиллаж байгаа ажлын хэсгийнхэн анхаарах ёстой” гэсэн юм.

Одоогоор ОҮИТБС-нд Эзэмшигчийн мэдээлэл гэдэгт тухайн иргэн компанийнхаа хэдэн хувийг эзэмшиж байгаа юм, тухайн компанийнхаа шууд удирдлагын багт ордог уу, санал өгөх эрхтэй юу, улс төрд нөлөө бүхий этгээд мөн үү, мөн бол АТГ-ын Үндэсний хөтөлбөрийн хүрээнд гаргаж байгаа ХОМ-т мэдээллээ өгдөг эсэх зэрэг нарийн мэдээллийг асуудаг байна. Гэтэл Нийтийн мэдээллийн ил тод байдлын шаардлагад дээрх мэдээллийг нэхдэггүй нь зөрчил үүсгээд байгаа юм. Энэ зөрчлийг арилгахад Эрдэс баялгийн ил тод байдлын тухай хууль үүргээ гүйцэтгэнэ. Олборлох салбарын олон олон зөрчил, давхцлыг арилгах чухал үүрэгтэй шинэ хууль мэндэлбэл эцсийн өмчлөгч ч, эрдэс баялгийн салбарт ч, иргэдэд ч ихээхэн ач тусаа өгөх нь ээ.

Уул уурхай, олборлох салбарт лиценз нь ил, эзэн нь тодорхой, гэрээ нь нээлттэй, шийдвэр нь оролцоотой, иргэд нь мэдэлтэй байх нь авлига буурч, татвар төлөхөөс зайлсхийдэг тогтолцоо нурж, мөнгө угаах боломж хязгаарлагдах юм. Хамгийн гол нь бизнесийн орчныг улс төрчдөөс салгахад ач холбогдол нь оршино.

Баялгийн тэгш хуваарилалт, ашиг хүртэгч эздийн нээлттэй мэдээлэл, олборлох салбарын ил тод байдал, хариуцлагын тогтолцоог сайжруулах, уул уурхайн салбарын санхүүгийн зах зээл дээрх гол тоглогчдын ассет менежмент хийх, хууль эрхзүйн орчныг бүрдүүлэх зайлшгүй хэрэгцээ ч бий.

Эдгээрээс ашиг хүртэгч буюу эцсийн өмчлөгчийг ил болгох ярвигтай бөгөөд, нэн чухал ажлыг Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачилгын хүрээнд Монгол Улс 2013 оноос зарлаж, нэгтгэж эхэлсэн бөгөөд уул уурхай, газрын тосны салбарын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдээс 2020 оны байдлаар 800 гаруй тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн эцсийн өмчлөл ил тод болж байсан бол 2022 оны 11 дүгээр сарын 6-ны өдрийн байдлаар 94850 хуулийн этгээд эцсийн өмчлөгчөө бүртгүүлжээ.

Энэ нь нийт ашиг хүртэгч эздээ зарлах боломжтой хуулийн этгээдийн 50 орчим хувь нь гэнэ. Манайх шиг салбар бүр нь авлигад өртөх өндөр магадлалтай, баялаг ихтэй, цөөн хүн амтай, газар нутаг уудам, газрын хэвлий дэх баялгаа ашиглахдаа бүх нийтийн оролцоог хангадаггүй улсад олборлох салбар ч гэлтгүй бүх салбарт ашиг хүртэгч, эцсийн өмчлөгчийн мэдээлэл ил тод болох нь олон талын эрсдэлийг бууруулах юм.

ЭЦСИЙН ӨМЧЛӨГЧӨӨ БҮРЭН ЗАРЛАХ НЬ ЭР ЗОРИГ, ШУДАРГА ЁС

Нэг үеийг бодвол олборлох салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа компаниуд нийгмийн хариуцлагатай, иргэд нь зүй ёсны шаардлага тавьдаг, эрх үүргийн оролцоог хаа хаанаа хангахыг чухалчилдаг болсныг Иргэний нийгмийнхэн онцолдог юм билээ. Үнэхээр иймэрхүү сайн жишиг тогтож байгаа бол энэ нь уул уурхайн салбарын хөгжлийн явцад гарч байгаа зөв загвар.

Аж ахуйн нэгжүүд иргэдэд мэдээлэл нээлттэй, үйл ажиллагаа олон нийтийн дэмжлэгтэй, хайгуулын болон олборлолтын үйл ажиллагаа хууль ёсны байх нь ямар үр ашигтайг мэддэг болсон тул эцсийн өмчлөгчөө ил тод мэдүүлэх, ашиг хүртэгч жинхэнэ эздээ зарлахыг эрмэлздэг болсон нь сайшаалтай. Тэгвэл эцсийн өмчлөгч гэж хэнийг хэлэх вэ гэдэгт, "Тухайн хуулийн этгээдийн хөрөнгийн дийлэнх хэсгийг дангаараа, эсхүл бусадтай хамтран өмчилж байгаа, эсхүл тухайн хуулийн этгээдийн үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлж, эсхүл өөрийн үйлдлийг бусдаар төлөөлүүлэн хийлгэж байгаа, эсхүл хуулийн этгээдийг болон уг хуулийн этгээдээс хийх аливаа хэлцэл, түүнийг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааг удирдах замаар тухайн хуулийн этгээдийг өмчилж үр шим, ашиг орлогыг хүртэж байгаа хүнийг хэлнэ” гэж олон улсад үзэж байна.

Яг энэ зарчмаар далд оршдог ашиг хүртэгчдээ бүх салбартаа бүрэн ил тод болгосон улсын эхэнд Ботсвана, Чили, Армен, Гана, Украин, Филиппин, Индонез нэрлэгдэж байна. Эдгээр улсууд газрын тос, байгалийн хий болон уул уурхайн компаниудын эцсийн өмчлөгчийн мэдээллээ ил болгож, дэлхийн улс орнуудыг сайн туршлагаар түүчээлж байгаагаа "Энэ бол эр зоригоос гадна, нийгмийн шударга ёсны илэрхийлэл” хэмээн бардамнасан байдаг.

Үнэхээр ч нийт олны өмч болсон газрын хэвлий дэх баялгийг ашиглаж, ашиг хүртэж байгаа л бол ил тод, эзэн, ТУЗ, ногдол ашиг, хувьцаа эзэмшигчдийн мэдээлэл нь нээлттэй байх нь шинэ цагийн засаглалын гол үзүүлэлт болж байна.    

Ил тод байх нь компанид ямар ач холбогдолтой гэхээр бизнес нь тогтвортой, хөрөнгө оруулалтыг татна, бизнесийн сайн түүх бүтээхээс гадна ямар нэгэн байдлаар албан бус хандив, авлигад шахагдахгүй. Учир нь, манай компани татвараа төлчихсөн, хуулиа хэрэгжүүлж байгаа гээд нүүр бардам хэлэх боломжийг олгож байгаа юм.

Нийтлэл бичсэн: Мөнх-Очирын Мөнхтунгалаг