Монгол Улс байгалийн баялаг ихтэй бөгөөд уул уурхайн салбартаа гадаадын хөрөнгө оруулалтыг ихээхэн татаж байсан түүхтэй улс. Дэлхийн банкны 2021 онд мэдээллээр уул уурхайн салбар нь Монгол Улсын ДНБ-ий 22 орчим хувийг, экспортын 80 гаруй хувийг бүрдүүлсэн байна. Иймд эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч нь болсоор буй уул уурхайн салбар Монголын эдийн засагт чухал ач холбогдолтой нь харагдаж байгаа юм. Гэсэн хэдий ч уул уурхайн салбараас ихээхэн хамааралтай байгаа нь тус улсыг дэлхийн зах зээл дээрх түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэлд өртөмтгий болгож байна. Энэ нь  сүүлийн үед дэлхийн уул уурхайн салбарын уналтаас үүдэлтэйгээр илт мэдрэгдэж байгаа юм. Энэхүү эмзэг байдлын хариуд Монголын Засгийн газар эдийн засгаа төрөлжүүлж, хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлал, сэргээгдэх эрчим хүч зэрэг бусад салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татахаар ажиллаж байна. Эдгээр хүчин чармайлтыг үл харгалзан уул уурхайн салбар Монголын эдийн засагт хамгийн үүрэг гүйцэтгэсээр байгаа юм. Тус улсад Монголын Засгийн газар болон дэлхийн уул уурхайн аварга Рио Тинтогийн хамтран эзэмшдэг Оюутолгой тэргүүтэй  зэс, алтны уурхай болон  томоохон уурхай үйл ажиллагаа явуулдаг. Уул уурхайн салбар нь Хятад, Канад, Европын зэрэг дэлхийн бусад томоохон тоглогчдын хөрөнгө оруулалтыг татсаар байгаа юм. 2022 оны дөрөвдүгээр сард тус улсын Засгийн газар "сэргээх" шаардлагатай зургаан салбар болох боомт, эрчим хүч, аж үйлдвэр, хот хөдөө, ногоон хөгжил, төрийн бүтээмжийг сайжруулахад чиглэсэн ирээдүйн төлөвлөгөө болох  (2050 оны алсын хараа)  "Сэргэлтийн стратеги"-г эхлүүлсэн.

Монголын уул уурхайн салбарыг тоймловол

Монгол Улсыг ОУВС-аас байгалийн баялаг ихтэй, хөгжиж буй 29 орны нэгээр тодорхойлсон бөгөөд нүүрс, зэсийн ордын хайгуулаас ихээхэн хэмжээний нэмэлт орлого орж ирж байна. Монгол Улс гол төлөв нүүрс, зэс, алт олборлодог. Улаанбаатар хотоос хойд зүгт 110 км-ийн зайд Бороогийн алтны уурхай, Гацууртын алтны уурхай зэрэг олон  алтны уурхай бий. Түүнчлэн Улаангом хотоос баруун тийш 120 км-ийн зайд Хотгорын нүүрсний  ил уурхай байдаг.  Монголын өмнөд хэсэгт, ялангуяа Өмнөговь аймагт Тавантолгойн нүүрсний уурхай, Оюутолгойн зэсийн уурхай зэрэг уул уурхайн томоохон төслүүд бий. Уул уурхайн салбар нь 2020 онд улсын ДНБ-ий 21.6 хувь, аж үйлдвэрийн нийт үйлдвэрлэлийн 57 хувь, нийт хөрөнгө оруулалтын 42 хувийг бүрдүүлдэг  эдийн засгийн чухал салбар бөгөөд өсөлтөд чухал хувь нэмэр оруулдаг. Хэдийгээр Монгол Улс газрын тос, байгалийн хийн жижиг үйлдвэртэй ч эдгээр нөөцийг хангалттай ашиглаж чадаагүй. 2010-2023 онд Монгол Улсын уул уурхайн олборлолтын дундаж хэмжээ 16.09 хувь байсан бөгөөд 2021 оны дөрөвдүгээр сард 161 хувь буюу 2022 оны гуравдугаар сард хамгийн бага буюу -39.60 хувьтай байсан. Цар тахлын халдварын улмаас үүссэн эдийн засгийн тодорхой сорилтыг үл харгалзан БНХАУ-аас нүүрс, зэсийн эрэлт нэмэгдэж, уул уурхайн үйл ажиллагаа нэмэгдэж байгаатай холбоотойгоор Монгол Улсын эдийн засгийн төлөв эерэг хэвээр байна гэж мэргэжилтнүүд таамаглаж байна. Тус улс ашиглагдаагүй байгалийн баялагтай бөгөөд уул уурхайн экспортоос өсөн нэмэгдэж буй орлогыг зохицуулах зорилгоор Үндэсний баялгийн сан (СВФ) байгуулсан. Монгол Улс эдийн засгийн хөгжлийн ерөнхий стратегийн хүрээнд жил бүр Ирээдүйн өв санд 392 сая гаруй ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийхээр төлөвлөж байгаа юм.

Монголын уул уурхайн салбарын шилдэг хөрөнгө оруулагчид

Хэдийгээр Монголын уул уурхайн салбарт Хятадын хөрөнгө оруулалт ихээхэн ач холбогдолтой хэдий ч энэ нь цорын ганц хөрөнгө оруулагч биш гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй. Монгол Улс Хятадаас хараат байдлаа бууруулахын тулд хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэрээ төрөлжүүлэхийг эрмэлзсээр ирсэн. Мөн Монголын Засгийн газар аялал жуулчлал, хөдөө аж ахуй зэрэг бусад салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг идэвхтэй дэмжсээр ирсэн.

 Япон

Япон бол Монголын  уул уурхайн салбарт томоохон байр суурь эзэлдэг томоохон хөрөнгө оруулагчдын нэг юм. Японы "Sumitomo Metal Mining”, "Mitsui & Co” зэрэг компани  тус улсын зэс, алтны уурхайн бүтээн байгуулалтад оролцож байсан. Эдгээр компани Монголын уул уурхайн салбарт олон тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийж, салбарын өсөлтөд хувь нэмрээ оруулж, нутгийн иргэдийг ажлын байраар хангасан. Японы хөрөнгө оруулагчид уул уурхайгаас гадна эдийн засгийн бусад салбарт ч оролцож ирсэн. 2011 онд Япон, Монгол хоёр улс эрчим хүчний салбарт хамтран ажиллах санамж бичигт гарын үсэг зурж, улмаар 2015, 2018 онд шинэчлэгдсэн бөгөөд Монгол Улсад сэргээгдэх эрчим хүчний хөгжлийг дэмжих зорилготой. Японы хөрөнгө оруулагчид ч дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт, ялангуяа тээврийн салбарт идэвхтэй ажиллаж байна.

Өмнөд Солонгос

Өмнөд Солонгос Монголын уул уурхайн салбар, дэд бүтцийн хөгжилд хөрөнгө оруулалт хийж байна. Солонгосын "SK Telecom”, LG зэрэг компани Монголын 5G сүлжээг хөгжүүлэх, Улаанбаатарт хийн түлшээр ажилладаг цахилгаан станц барих ажилд гар бие оролцсон. Монголын уул уурхайн томоохон төслүүдийн нэг болох Оюутолгойн зэс-алтны уурхайн бүтээн байгуулалтад Өмнөд Солонгос ч оролцсон. Өмнөд Солонгосын банкууд, тэр дундаа "Kookmin Bank”, "Woori Bank” төслийн санхүүжилтийг гаргажээ.

Европын холбоо

Европын холбооноос Монгол Улсад хөгжлийн тусламж үзүүлж, тус улсын уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулалт хийсэн. ЕХ нь уул уурхайн салбарын зохицуулалтын орчин, засаглалыг сайжруулах, дэд бүтцийг хөгжүүлэх төслүүдэд оролцож ирсэн. 2019 онд Европын холбооноос Монгол Улсад тогтвортой уул уурхайг дэмжих шинэ хөтөлбөр зарласан. Хөтөлбөр нь хариуцлагатай уул уурхайн үйл ажиллагааг сурталчлах, зохицуулалтын орчныг сайжруулах, уул уурхайн үйл ажиллагаанд өртсөн орон нутгийн иргэдийн хөгжлийг дэмжих зорилготой юм.

АНУ

АНУ Монголын уул уурхайн салбарт, тэр дундаа нүүрсний уурхайн бүтээн байгуулалтад хөрөнгө оруулалт хийсэн. Дэлхийн хамгийн том нүүрсний компаниудын нэг "Пибоди Энержи” Монголын Тавантолгойн нүүрсний уурхайн бүтээн байгуулалтад гар бие оролцсон. АНУ боловсрол, нийгмийн эрүүл мэнд зэрэг бусад салбарт ч тусламж үзүүлсэн.

2020 онд АНУ-ын Засгийн газар Монгол Улсын дэд бүтцийн хөгжлийг дэмжих зорилгоор 350 сая ам.долларын санхүүжилт олгохоо зарласан. Уг багцад Хөшигийн хөндийд шинэ нисэх онгоцны буудал барих санхүүжилт багтсан бөгөөд энэ нь бүс нутгийн аялал жуулчлал, худалдааг идэвхжүүлнэ гэж үзэж байна.

Канад

Канад улс Монголын уул уурхайн салбарт, ялангуяа Оюутолгойн зэс-алтны уурхайн бүтээн байгуулалтад хөрөнгө оруулалт хийсэн. Жилд 500 гаруй мянган тонн зэс олборлох төлөвтэй байгаа тус уурхайн бүтээн байгуулалтад Канадын "Turquoise Hill Resources”, "Rio Tinto” зэрэг компаниуд оролцсон. Канадын хөрөнгө оруулагчид уул уурхайгаас гадна эдийн засгийн бусад салбарт ч оролцож байна. 2017 онд Канад, Монгол Улс хөдөө аж ахуй, эрчим хүч, уул уурхайн салбарын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх санамж бичигт гарын үсэг зурсан.

Монголын уул уурхайн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулагчдын шинэ чиг хандлага, боломжууд

Ашигт малтмалын хайгуул

Монгол Улсад ашигт малтмалын хайгуулын үйл ажиллагаа нэмэгдэх хандлагатай байгаа тул геологи хайгуул, өрөмдлөг болон бусад холбогдох үйл ажиллагаатай холбоотой үйлчилгээний эрэлт нэмэгдэнэ.

Уул уурхайн талбайг сайжруулах

Мөн Монголын уул уурхайн компаниуд уурхайн талбайн бүтээмж, үр ашгийг дээшлүүлэхийн зэрэгцээ зардлаа бууруулахыг эрмэлзэж байна. Канадын уул уурхайн үйлчилгээ, ханган нийлүүлэгч компаниуд уул уурхайн талбайн бүтээмжийг сайжруулах шийдлүүдийг санал болгох боломжтой. Түүнчлэн орон нутгийн ажилчдыг чадавхижуулах, сургах шаардлагатай байгаа нь аюулгүй ажиллагааны чиглэлээр мэргэшсэн компаниудад боломж олгож байна.

Зохицуулалтын орчин, төрийн бодлого

Монгол Улсын Засгийн газар улс орныхоо эдийн засагт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг дэмжих бодлого хэрэгжүүлж ирсэн. Засгийн газраас уул уурхайн салбарын ил тод байдал, засаглалыг сайжруулах чиглэлээр 2017 онд батлагдсан Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан, "Алсын хараа 2050” урт хугацааны хөгжлийн бодлого зэрэг хэд хэдэн хууль, тогтоомжийг баталсан.

Мөн тус улсын хөгжиж буй уул уурхайн салбарыг хамгаалах, урагшлуулах талаар Засгийн газар дорвитой арга хэмжээ авсан. Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор нь Монгол Улс болон хөрш орнуудын хоорондын худалдааг дэмжих, дэд бүтцийн холболт, бүс нутгийн эдийн засгийн интеграцийг нэмэгдүүлэх зорилготой санаачилга юм. Энэхүү бүтээн байгуулалт дууссаны дараа CMREC нь Монголыг зүүн, барууны хооронд шинээр бэхжсэн худалдааны сүлжээний чухал холбоос болгож, экспортын шинэ чиглэлүүдийг нэвтрүүлж, ачаа тээвэрлэх хугацааг багасгах болно. Мөн Монголын Засгийн газраас төмөр замаа өргөтгөх, 6000 гаруй километр авто зам барихад хөрөнгө оруулалт хийсэн.

Дүгнэлт

Дүгнэж хэлэхэд, Монгол Улсын эдийн засаг, уул уурхайн салбар нь ашигт малтмалын арвин нөөц, хурдацтай хөгжиж буй эдийн засгаа ашиглах хүсэлтэй хөрөнгө оруулагчдад асар их нөөц бололцоотой. Хэдийгээр улс төрийн тогтворгүй байдал, дэд бүтцийн хязгаарлалт зэрэг саад тотгорууд байгаа ч Засгийн газар гадаадын хөрөнгө оруулалтыг дэмжих, хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулахад анхаарч байгаа нь улс орны байгалийн баялаг, стратегийн байр суурьтай хослуулан хөрөнгө оруулалтын сонирхол татахуйц газар болгож байна.

https://www.china-briefing.com/news/current-trends-and-opportunities-in-mongolia-mining-sector-and-vision-2050/?fbclid=IwAR1koC_Sa6HbgBlc1e6KHonRwDcY6zLqwzMbLhHKItxxDi6BjW_sZA-70aE