Улс орнууд критикал минералын жагсаалтаа зарласаар байна 

Сүүлийн жилүүдэд уул уурхайн салбарт критикал минерал буюу чухал ашигт малтмал гэх ойлголт нэлээд өргөн хүрээнд яригдаж, дэлхийн хөрөнгө оруулалтын салхи тийш чиглэх болжээ. Их гүрнүүдийн хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, нүүрснээс татгалзах амлалт болон эрчим хүчний шилжилтийг дагасан ашигт малтмалын эрэлт нэмэгдэх хандлагатай байна. Ерөнхийдөө, цахилгаан машин, батерай үйлдвэрлэл, өндөр технологиудад ашиглагдах металлыг улс орнууд критикап минерал буюу чухал ашигт малтмалд тооцож буй бололтой. Сүүлд Канад, Австрали, Энэтхэг зэрэг улс критикал минералд багтаах ашигт малтмалаа зарласан байна. Улс орнууд критикал минералд багтаах ашигт малтмалаа ингэж зарлаж байгаа нь дэлхийн шинэ геополитикт оролцох өөр өөрсдийн сонирхлыг илэрхийлж буй хэлбэр гэж харж болохоор байна. 

 

Монгол Улс шилжилтээс хоцормооргүй байвал дэлхий улс орнуудын адил критикал минералын бодлого, стратегиа зарлах ёстой.

М.Давга

 

ШУТИС-ийн багш, судлаач М.Давга хэлэхдээ "Дэлхий түлшээ солих бэлтгэл хийж байна. 140, 150 жил явсан газрын тос суурьтай эдийн засаг ирээдүйд металл суурьтай эдийн засаг руу шилжих гэж байна. Ойрын 20-30 жилд дизель түлш, авто бензинээр явдаг автомашиныг цахилгаан машинаар бүрэн сольж, батерайн үйлдвэрлэл идэвхжих нь тодорхой байна. Энэ шилжилтийн аж үйлдвэр Хятадаас хамааралтай байх юм уу, Америкаас хамааралтай байх юм уу гэдэг асуулт гарч байгаа. Энэ дунд ширүүн өрсөлдөөн явагдах хандлагатай байна.

Цахилгаанд шилжихэд ашиглах эх үүсвэр нь бүх төрлийн металл, ашигт малтмалууд болж хувирна. Тэгэхээр түлшээ солих ашигт малтмалд хэн давуу эрхтэй байх вэ гэдэг нь шинэ геополитик бий болж байна. Жишээ нь, АНУ цахилгаан машин, батерайн үйлдвэрлэлд ашиглах ашигт малтмал, металлыг зөвхөн АНУ-тай чөлөөт худалдааны гэрээтэй улсуудаас олборлоно, худалдан авна гэдгээ зарлачихлаа. Өөрөөр хэлбэл, тэд дайснаасаа, өсрөлдөгчөөсөө олборлохгүй, худалдан авахгүй, зөвхөн найзаасаа авна гэдэг шинэ стратеги барих нь.

Монгол Улс шилжилтээс хоцормооргүй байвал дэлхий улс орнуудын адил критикал минералын бодлого, стратегиа зарлах ёстой. Мөн критикал минериалд ямар ашигт малтмал, металл багтааж байгаагаа зарлах хэрэгтэй. Үүний дараа бид хайгуулд хөрөнгө оруулалт татаж, металлын ордуудыг нээх хэрэгцээ шаардлага бий. Түүнчлэн критикал минералын гол хэрэглэгч нартай хамтран ажиллаж шинэ гинжин хэлхээ рүү ойртох хэрэгтэй” гэсэн юм.

 

2023 оны гуравдугаар улирлын байдлаар дэлхий даяар 1.3 сая цахилгаан автомашин борлуулагдсан байна. Улс орноор нь авч үзвэл дэлхий дээр борлуулагдаж байгаа гурван цахилгаан автомашин тутмын хоёр нь Хятадад борлуулагдсан байна. Түүнчлэн, Хятадын цахилгаан машин үйлдвэрлэгч BWD-ийн борлуулалт Америкийн "Телса"-г гүйцэхэд ойрхон иржээ. Өнгөрсөн жил Телса 1.8 сая цахилгаан автомашин үйлдвэрлэсэн бол BWD-ийнх 1.6 сая давсан байна. Өөрөөр хэлбэл, цаашид Хятад цахилгаан автомашины үйлдвэрлэл, борлуулалтыг тэргүүлэх хандлагатай болжээ.

АНУ 2029 он гэхэд цахилгаан автомашины үйлдвэрлэлд ашиглаж байгаа чухал ашигт малтмалууд АНУ болон чөлөөт худалдааны гэрээтэй улс орнуудаас нийлүүлэгдэх ёстой гэдэг шаардлага тавьж байгаагийн цаана цахилгаан автомашины ханган нийлүүлэлтийг Хятадаас тусгаарлах бодлого барьж байгаа аж.

Саяхан Япон улс АНУ-тай зөвхөн ашигт малтмалаар чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулаад амжжээ. Тэгэхээр Монгол Улс ганцхан Хятад гэдэг зах зээлээс хамааралтай байх уу, эсвэл дэлхийн худалдааны гинжин хэлхээнд холбогдох уу. Эсвэл гуравдагч хөршийн бодлогынхоо хүрээнд ашигт малтмалын салбартаа Япон шиг тоглолтуудыг хийх хэрэгтэй юу, үгүй юү гэдгийг бодох л хэрэгтэй.

 Зэс дэлхийн ч, Монголын ч чухал ашигт малтмал

Ихэнх улс критикал минералын жагсаалтдаа зэсийг оруулсан нь манай улсын хувьд сайн мэдээ. Зэсийг критикал минералын жагсаалтад хамгийн анх Канад улс оруулсан байна. Мөн АНУ критикал минералын жагсаалтаа шинэчлэхдээ зэсийг оруулсан аж. Тэгэхээр зэс бол дэлхийн болоод Монголын критикал минерал мөн гэдэг нь тодорхой байна. Шинжээчид цахилгаан автомашин, зай хураагуурын үйлдвэрлэлийг дагаж ирэх гучин жилд зэсийн эрэлт хэрэгцээ хоёр дахин өсөх тооцооллыг танилцуулсан. Манай улсын хувьд Оюу толгой гүний уурхай 2028 оноос бүрэн хүчин чадлаар ажиллаж эхлэх бөгөөд одоо гаргаж байгаа зэсийн гарц гурав дахин нэмэгдэх хүлээлт бий. Цаашлаад Цагаан суварга, Хармагтайн ордыг эргэлтэд оруулбал Монгол Улсын экспортолж байгаа зэсийн хэмжээ 2.5 дахин өсөх боломжтой. Яг энэ тооцоогоор урагшилбал манай улс дэлхийн нийт зэсийн хэрэглээний тав орчим хувь буюу шилдэг 10 зэс олборлогч оронд багтах магадлалтай.

Дэлхийн хамгийн том гурван тоглогч критикал минералд дараах ашигт малтмалыг багтаасан байна.

Гэхдээ ирээдүйн шилжилтэд зэс бол ганцхан түүхий эд. Зэсээс гадна олон ашигт малтмал, металлын хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж, улс орнууд тэр чиглэлд хайгуулаа эрчимжүүлж байна. Газрын тос суурьтай Саудын Араб гэхэд ирэх арван жилд уул уурхай тэр дундаа чухал ашигт малтмалд суурилсан хөрөнгө оруулалтаа 150 хувиар нэмэгдүүлэхээ зарлаж, түлшээ солих гинжин хэлхээнд нэгдэж эхэлжээ.

Дэлхийн уул уурхай хайгуулын салбарт жилд 20 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт эргэлддэг бөгөөд критикал минералын эрэл хэрэгцээг дагаж хайгуулын салбарын хөрөнгө оруулалт ирээдүйд 50, 100 тэрбум ам.долларт хүрч магадгүйг шинжээчид онцолж байна. Энэ хөрөнгө оруулалтын салхи Монголоор дайрах эсэх нь мөн эргэлзээтэй байна. Учир нь манай улсад хайгуул бараг л зогссон.

З.Ган-Очир

Энэ талаар "Иннова Минерал” ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал З.Ган-Очир "Дэлхийн хамгийн том зах бидний урд байгаа ч манай улс төө хоцорсон явж байна. Хайгуул бүр хоцорсон байна. Гэхдээ шилжилтээс хоцрохгүйн тулд ирэх 5, 10 жил хайгуулаа хөгжүүлбэл том боломжууд гарч магадгүй. Хайгуулыг хөгжүүлснээр эрчим хүчний шилжилтэд чухал үүрэгтэй никель, лити газрын ховор элемент, гянтболд, цайр зэрэг бүтээгдэхүүний ирээдүйг тодорхойлох боломжтой болно.

Эрчим хүч болоод автобензиний хувьд манай улсын хамаарал их. Энэ сул талаа эрчим хүчний шилжилтээр давуу тал болгох боломж бий. Тиймээс Монгол Улс эрчим хүчний шилжилтэд бэлдэх хэрэгтэй" гэдгийг онцолсон.

 

Мөн Монголын Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн гүйцэтгэх захирал Г.Эрдэнэтуяа хэлэхдээ "Дэлхий даяар хэрэглээ талдаа ч тэр дотоод шатлалт хөдөлгүүрээс цахилгаан хөдөлгүүрт шилжиж байна. Уг шилжилт нь критикал минералын эрэлт, хэрэгцээ өсөн нэмэгдэх гол эх үүсвэр болж байна. Шинэ үе, шинэ цикль гарч ирж байна. Манай улсын хувьд энэ нь нэг талаар маш том боломж. Үүнийг бид ашиглаж чадвал боломжоо бодит хөрөнгө оруулалт, ажлын байр, өсөлт хөгжил болгож хувиргана. Ялангуяа, эрэл хайгуулын хувьд том боломж. Хайгуулын салбараа идэвхжүүлэх, энэ салбарт хөрөнгө оруулалт орж ирэх тэр үүд хаалгыг илүү нээх хэрэгтэй байна" гэдгий тодотгосон юм.

 Монгол амбицаа зарлая

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх 2021 оны сонгуулиар "Баялагтаа эзэн монгол” гэх үгийг уриа болгож ард түмнээс сонгогдож байлаа. Гэхдээ монголчууд баялагтаа эзэн байна гэдгийг баялгаа газарт нь нам дараад сууна гэж ойлгоогүй нь мэдээж. Өөрсдөдөө олгосон газар нутгийн давуу тал, байгалийн баялгаа ашиглаж улс шиг хөгжье, эзний ёсоор үр шимийг нь хүртэе гэж ойлгосон байх. Харамсалтай нь, Монголчууд, Монгол Улс баялгаа "нам дарах” ажлыг илүү хийгээд байх шиг. Ялангуяа сүүлийн арав гаруй жил байгалийн баялгийг олж илрүүлэх хайгуулын ажил нам зогслоо. Тавантолгой, Оюу толгойгоо тойрч эргэлдээд цаашаа алхахаа мартсан мэт...

Монголчууд, Монгол Улс баялагтаа эзэн мөн юм бол дэлхийн түлшээ солих шилжилтэд Монгол Улсын амбиц, Монголын критикал минерал буюу чухал ашигт малтмалд юу, юуг багтаах, хайгуулын салбараа аль чиглэлд идэвхжүүлэхээ хөрөнгө оруулагчдад зарлая.

https://itoim.mn/a/2024/01/22/analyze/wib