Нээлтийн үгийг Монголын уул уурхайн мэргэжлийн зөвлөлүүдийн холбооны удирдах зөвлөлийн тэргүүн, доктор, профессор Д.Цогбаатар болон Киргизийн «Кумтор» УУҮГ-ын ТУЗ-ийн дарга, гүйцэтгэх захирал Б.Ж.Апсатаров нар хэлсэн.

Апсатаровын танилцуулсан тоо баримтыг бизнес ертөнц анхааралтай уншиж байх ёстой. 1997 оны 5-р сараас 2022 оны дундын хооронд Кумтор ордоос 13.8 сая гаруй унци буюу 430 орчим тонн алт олборлосон. Зарим жил ордын бүтээмж Киргизийн ДНБ-ий 10 хүртэл хувь, аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн 25 хувийг эзэлж байжээ. Канадын оператор Centerra Gold-ын дэлхийн нэгдсэн орлогын талаас илүү хувь нь Кумтороос ирдэг байсан нь энэ орд Centerra-гийн хувьд хэрхэн чухал байсныг харуулна.

1990-ээд оны гэрээний нөхцлүүд Киргизийн хувьд ашиггүй байсан нь өнөөдөр аль хэдийн олон нийтэд ил. Бишкекийн казна хоосон, улс орны хуульчид үндэстэн дамнасан корпорациудтай хэлэлцээр хийж байсан туршлага огт байгаагүй нөхцөлд зурагдсан гэрээ, ашгийн гол хэсгийг Торонтод, эрсдэлийн бүх хэсгийг Тянь-Шанийн өндөрт үлдээдэг байв. 2003, 2009, 2013, 2016 оны хэлэлцээрийн оролдлогууд бүгд арбитр, улс төрийн дарамт, хөрөнгө оруулагч орхиж явах заналхийлэлтэй тулгарч бүтэлгүй болсон.

2021 оны 5-р сард Жогорку Кенеш «Кумтор Голд Компани»-д гадаад удирдлага тогтоох тухай хуулийг баталсны дараа үйл явц хурдасч, Canadian Centerra нь Стокгольмын арбитр, Канадын шүүхийн дампуурлын хэрэг, үйл ажиллагаа зогсоох оролдлогоор хариулсан. Хамгийн онцлох нь Лондонгийн хөрөнгийн бирж Киргиз улсыг хандалтаас хаасан явдал. Энэ бол бизнес ертөнцийн хэлээр ярихад цэвэр институцийн дарамт. «Энэ нь арилжааны түр зогсолт биш. Шууд дарамт байсан. Бид давж гарсан. Хэлэлцээр хаагдсаны дараа Лондон эргэн нээсэн», гэж Апсатаров хэлсэн.

2022 оны 4-р сард байгуулсан Дэлхийн эвлэрлийн гэрээ нь Монголын олон улсын эрх зүй, уул уурхайн гэрээний хүрээнд ажилладаг мэргэжилтнүүдэд маш сонирхолтой бүтэцтэй. Centerra «Кумтор Голд Компани»-гийн 100 хувийн хувьцааг Киргизэд шилжүүлсэн. Киргизийн «Кыргызалтын» холдинг 2004 оноос хойш эзэмшиж байсан Centerra-гийн 26 хувь буюу 77.4 сая хувьцааг хүчингүй болгуулахаар эргүүлэн өгсөн. Үүнээс гадна Centerra Киргизэд 86 сая ам.долларын бэлэн мөнгө шилжүүлсний 50 саяыг нь байгаль орчны санд хуваарилсан. Талуудын 3 тэрбум ам.доллараас давсан харилцан нэхэмжлэл Стокгольмын арбитрын шийдвэргүй хаагдсан нь олон жилийн шүүх хурал, хэвлэл мэдээллийн дайныг даван гарах гарцыг санал болгож байна.

Үр дүнд нь 2025 оны эхэнд Кумтор үндэсний мэдэлд шилжсэнээс хойшхи нийт орлого 3.4 тэрбум ам.долларт хүрч, 17 жилийн хугацаатай, 147 тонн алтны нөөцтэй гүний олборлолтын төсөл эхэлжээ. Энэ нь ордын ашиглалтыг дахин хоёр арван жилээр сунгаж, ил уурхайн хаягдал чулуулгийн дарамтыг мөсөн гол дээр нэмэхгүй байх боломжийг бүрдүүлнэ.

Монголын тал руу шилжих хэсэг нь бизнес уншигчдад хамгийн сонирхолтой байв. Апсатаров 2009 оны Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг Монголын парламентын шинжээчдийн шүүмжлэлтэй холбон авч үзлээ. Ашиг хуваарилалтын бүтэц, ногдол ашгийн хойшлуулалт, үндэсний хууль тогтоомжийн зөрчлийг шүүмжилсэн байр суурь монголын дотоод шинжээчдээс олон жилийн турш сонсогдож байсан нь ил тод. 2022 онд Rio Tinto Erdenes Oyu Tolgoi-гийн өмнөх 2.4 тэрбум ам.долларын өрийг цуцалж, түншлэлийг дахин эхлүүлсэн нь Апсатаровын томьёолсноор «зөөлөн бүрэн эрхт байдал»-ын эхний алхам. «90-ээд оны ашиггүй гэрээнээс хөрөнгөө эргүүлэн авах зам нь зөвхөн Киргизийн түүх биш. Монгол улс зэрэгцээ замыг эхлүүлсэн. Манай туршлага энэ хэлэлцүүлэгт шууд ач холбогдолтой», гэж Апсатаров илтгэл дээрээ тэмдэглэв.

2026 онд дэлхийн олон улсын хэвлэл мэдээллээр нийтлэгдсэн Америкийн санхүүч Жеффри Эпштейний цахим захидал харилцаан дахь Монголтой холбоотой материал нь Оюутолгойн нийтлэг түүхийн нөгөө талыг бизнесийн аюулгүй байдлын өнцгөөс тавьдаг. Эдгээр захидалд Эпштейн Монголын улс төрийн удирдлагатай олон жилийн холбоо, тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржтэй 2013 онд уулзаж, Rio Tinto-той холбоотой шууд зөвлөлдөөн өгөх оролцоо тусгагдсан. «Ийм хэмжээний гэрээг хариуцлага нь асуулт дагуулдаг зуучлагчдын оролцоотой бэлдэж буй бол энэ бол үндэсний аюулгүй байдлын асуудал. Хэлэлцээрийн ил тод байдал — энэ бол үнэ өртөг биш, хамгаалалт юм», гэж илтгэгч онцолсон.

Монголын экспортлогчдын холбооны тэргүүн, доктор, профессор Д.Галсандорж монголын зэсийн үйлдвэрүүдийн өрсөлдөх чадвар, хэтийн төлвийн тухай илтгэл, «Цаг хугацааны хэлхээ» ТББ-ын үүсгэн байгуулагч Ч.Энхжаргал дэлхийн эдийн засгийн дефрагментацийн тухай илтгэл тавьсан. Эрдэнэтийн доктор Д.Галбаатар, доктор Б.Гөлгөө нар Оюутолгой, Таван толгойн удирдлагын туршлагыг авч үзэж, Erdenes Oyu Tolgoi-гийн 34 хувийн хувь нь институцийн нэмэлт хамгаалалт шаардаж буйг нотолсон. Беларусийн тал «Калакспар» компанийн техникийн захирал А.С.Соловьёвоор, Орос-Хятадын ногоон технологийн туршлагыг Хакасын зөвлөх М.А.Крутских цахим хурлаар танилцуулав.

Форумд оролцогчид ЕАЭЗХ, ШХАБ, БРИКС-ийн хүрээнд уул уурхайн нэгдсэн доод экологийн стандарт боловсруулах санаачилгыг Киргиз-Монголын хоёр талт хэлэлцээрээс эхлүүлэхээр тохиролцсон нь бүс нутгийн уул уурхайн зах зээлд институцийн шинэ хүрээг бүрдүүлэх потенциалтай.