Оюутолгой төслийн Хөрөнгө оруулагчдын гэрээ тун удахгүй 15 нас хүрэх гэж байна. 2011 оны 6 дугаар сарын 8-ны өдөр байгуулагдсан энэ гэрээнээс хойш 7 дахь Засгийн газар ажиллаж байна. Тэдний зарим нь, ер нь тэр үеийн “луухгар” ах нар О.Батнайрамдлыг шоолоод байгаа харагдана.

Ухаалаг төр засаг, тэмцэх чадвартай ард иргэдийн хувьд 2011 оноос хойшхи үе үеийн Засгийн газрууд Оюутолгой төслийн өр зээлд, тэр тусмаа толгой компаниасаа 6 тэрбум ам.доллар зээлээд хүүнд нь 5 тэрбум ам.доллар өгдөг энэ байдлыг засаагүй, “эс үйлдэхүй” хийсэн Засгийн газруудад гомдох багадна.

О.Батнайрамдал гишүүн юу яриад байгааг харахаар шоолох байтугай дагаад уйлмаар. Юу гэвэл, Оюутолгой төслийн нийт санхүүжилтийн хэмжээ 22 орчим тэрбум ам.доллар. Үүнээс хүү, хүүгийн  болон бусад зээлийн үлдэгдэл нийлээд 18.7 тэрбум ам.доллар байна. Тэгэхээр 86 хувь нь зөвхөн зээлтэй холбоотой зардал, бусад нь өөрийн хөрөнгөөр гарсан. Олон улсад төслийн санхүүжилтийн харьцаа 60:40, бүр дээд хэмжээ нь 70:30 харьцаатай байдаг. Гэтэл өнөөдрийн байдлаар Оюутолгойн санхүүгийн бүтцийн харьцааг харвал 86 хувийг зээл эзэлж, энэ харьцаа маш эрүүл бус байдалд хүрээд байна.

Гэхдээ үүнд 15 банкинд хамаагүй, тэднийг хэт өндөр зээл авч байгаа эсэх тухай ярих эрх бидэнд байхгүй. Байдаг л эргэлтийн хөрөнгийн санхүүжилт. Тэд нийт дөрвөн тэрбум ам.доллар, хүү нь 8 хувь. Харин толгой компани “Рио Тинто”-оос охин компани Оюутолгой төсөлд өгсөн зээл буюу Хувь нийлүүлэгчийн зээлийн өнөөдрийн үлдэгдэл 11.3 тэрбум ам.доллар. Хүү нь 11.4 хувь байсан, одоо буураад 10.7 хувьтай байна. "Рио Тинто"-оос авсан зээл нь 14.6 тэрбум ам.доллар бөгөөд нийт зээлийн 78 хувьтай байна. Өнөөх 4  тэрбум ам.долларын зээлтэй 15 банк бол зөвхөн халхавч төдий. Ингээд Оюутолгой төсөл ерөөсөө л толгой компанийнхаа зээлийн өрөнд залгиулчихаад байна. Банкнаас авч болох атал зориуд Рио Тинтод өртэй байх, зээлийнхээ хүүгийн хүүгээр дамжуулж тэдэнд ашигтай байх нь л чухал аж. Ийм байдлаар цаашид явмааргүй байна.

Яаж ч бодсон 10 тэрбум ам.доллар зээлээд 6 тэрбум ам.долларыг нь төлчихөөд байхад 11.3 тэрбум ам.долларын үлдэгдэлтэй цаашаа яваад байж болмооргүй. 2024 оны 12 дугаар сарын байдлаар хүүнд 5.2 тэрбум ам.доллар төлсөн байсан, одоо ч нэмэгдсээр байна. Хүүг улирал тутам SOFR+6.5 хувь, дээр нь  LIBOR-с SOFR руу шилжсэн зөрүүний 0.26 хувь нэмэгдэнэ. Ингээд 360 хоногоор тооцно гэсэн байдаг. Энэ байдлаараа цаашид хувь нийлүүлэгчдийн гэрээний дагуу улирал тутмын хувьсах хүүг 90 хоногийн дундаж хүүгээр тооцоход 2026 оны эцэст зээлийн үлдэгдэл 12.7 тэрбум ам.доллар, хүүнд 1.5 тэрбум ам.доллар буюу өнөөдрийн ханшаар 5.3 их наяд төгрөг төлөхөөр байна. Өдөр бүр бид Рио Тинтод 14.6 тэрбум төгрөг зөвхөн хүүнд төлөөд байгаа хэрэг. Энэ тоо 2037 он гэхэд 25.1 тэрбум ам.доллар болж төлөгдөх тооцоотой байна. Үүнд үндсэн зээл 6.1 тэрбум ам.доллар, нийт хүү 19.1 тэрбум ам.доллар. 

Ингэж явж болохгүй л гэж УИХ-ын гишүүн О.Батнайрамдал хэлээд, Баабар гуайн хэлснээр “уйлчих” гээд байгаа юм. Тэгэхээр “хүүлж” байгаа гэдэг сонгодог тодорхойлолтоороо хэрэгжээд байна шүү дээ.
Тэр зүгээр нэг “уйлагнаагүй”, хувь нийлүүлэгчдийн ззээлийг бууруулах боломж байна гэж үзээд байгаа юм. 

Гэрээнд өөрчлөлт оруулах эрх үүсэх эхний долоон жилд буюу 2018 онд зээлийн хүүг бууруулж чадсангүй. Хоёр дахь долоон жилд буюу 2025 оны 12 дугаар сараас энэ хэлэлцээр үргэлжилсээр байна. 2026 онд ямар ч байсан зээлийн хүүг бууруулах ёстой. Учир нь далд уурхайн бүтээн байгуулалт 100 хувь дууссан. Монгол Улсын зээлжих зэрэглэл B+ (S&P) болж өслөө, ДНБ 25 тэрбум ам.доллар, валютын нөөц 7.1 тэрбум ам.доллар байна. Нөхцөл байдал ингэж өөрчлөгдөөд байхад бид 53 хувийн өгөөж хүртэнэ гэж гэрээ байгуулчихаад 37 хувийн өгөөж хүртээд, 2025 оны байдлаар нэг жилд 4.3 их наяд төгрөг, нэг өдөрт 10 тэрбум төгрөг төлдөг байж болохгүй л гээд ад үзэгдэн байж олон нийтэд хандаж хашхираад байгаа юм.

Энэ бол зөвхөн О.Батнайрамдалын биш нийт монголчуудын бухимдал атал үүнийг сонирхох ч үгүй байгаа нь хүүлэгчдэд, тэдний өөдөөс эс үйлдэхүй хийж буй улстөрчдөд, эрх баригчдад боломж олгож буй хэрэг. Ийм байдалтай хамгийн их тэмцсэн Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар, түүний багийнхан улс төрийн хувьд "шангаа хүртээд" сууж буй нь ч Монголын эмгэнэл. Үргэлжлэх ёстой "дээрэм" гэж байдаг бололтой. Уг нь "буруу үйлдэлд зөв цаг хугацаа гэж байдаггүй" гэж О.Батнайрамдалын хэлсэн нь үнэн юм шүү дээ.

2026.05.04.

Нийтлэлч Оргилмаа