Уул уурхай түшиглэсэн эдийн засагтай, түүнээсээ орлогын хувьд үлэмж хамааралтай орнууд баялгийн сан байгуулах замаар хөгжлөө тогтвортой санхүүжүүлэх хөрөнгө оруулалт босгосон байдаг. Энэ жишгээр баялгийн өгөөж, хишгийг зөвхөн өнөөдөр үрээд өнгөрөх бус үр хүүхэд, хойч үедээ хуримтлуулдаг. Ингэж хөгжсөн орнууд эрдэс, түүхий эдийн үнэ уруудах үеийг, аль эсвэл эдийн засгийн хямрал нүүрлэсэн ч түүнийг дөмөгхөн даваад гарч чаддаг. Гэвч ийм орны нэгээр Монгол Улс тооцогдох хэмжээнд хүрээгүй байна. ДНБ-ий хэмжээ нь 1990 онд 2.2 их наяд төгрөг байсан бол 2018 оны байдлаар 27.9 их наяд төгрөгт хүрсэн ч энэ хугацаанд бид өөрсдийгөө хүндхэн байдлаас аварч гарах хэмжээний "хадгаламж”-тай болж чадсангүй. Баялгийн санг банкны хадгаламжтай зүйрлэж болох бөгөөд 2010 оноос хойш бидний амьдарч буй гараг дээр 26 сан шинээр байгуулагдсан байдаг.

Харин одоо 24 улс баялгийн сан байгуулахаар хэлэлцэж байгааг "Хөрөнгө оруулагч үндэстэн” чуулганы үеэр "Эрдэнэс Монгол” компанийн Бизнесийн стратегийн төлөвлөлт эрхэлсэн дэд захирал О.Одбаяр ярьсан юм. Тэрбээр "Баялгийн сан ба тэтгэврийн тогтолцоо” нэгдсэн хуралдааны үндсэн илтгэлийг хэлэлцүүлж, баялгийн сангийн хуулийн төслийн талаар олон нийтэд мэдээллээ хуваалцсан юм.

Баялгийн сантай болох талаар манай улс 2010 оноос хойш эрчимтэй ярьж ирсэн. Хэдий тийм боловч сонгуулийн мөчлөг, уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнийн уналт, төсвийн алдагдал, засаглал зэрэг нь баялгийн сангаа баяжуулахад саад тээг болсоор өдий хүргэв. Манай улсад баялгийн санг орлох хэмжээний хоёр сан бий. Төсвийн тогтворжуулалтын сан, ирээдүйн өв сангаар дамжуулан нөхөн сэргээгдэхгүй эрдэс баялгаас төсөвт төвлөрүүлсэн орлогыг өнөө болон хойч үеийнхэндээ тэнцвэртэй хуваарилахаар эрх зүйн орчныг нь бүрдүүлсэн. Гэвч энэ нь баялгийн сангийн хэмжээнд бус эрсдэлийн сан маягтай байна.

Төсөвт тусгаснаар ирээдүйн өв сангийн энэ оны орлого нэг их наяд төгрөг бол зарлага нь хагас их наяд. Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд Д.Сумъяабазар "Дэлхийн олон улс орон хөгжлийн баялгийн сантай. Хуримтлал гэдэг халамжийн бодлого биш. Олон улсад үндэсний баялгийн сангаар дамжуулж, нийгмийн олон салбараа дэмждэг. Бид баялгийн сангийн тухай ярих цаг болсон” гэж өгүүлсэн. Түүний хувьд Баялгийн сангийн тухай хуультай байснаар бид санхүүгийн хувьд илүү хариуцлагатай байна гэж үздэг. Гэвч дөрвөн бүлэг, 14 зүйлтэй хуулийн төсөл 2018 оноос хойш өнөөдрийг хүртэл УИХ-ын босго давж чадсангүй.

О.Одбаяр "Баялгийн сангийн тухай хуулийн төслийг баталснаар ашигт малтмалын салбараас олох орлого нэмэгдэж, үр ашигтай хөрөнгө оруулалт хийж, төрийн өмчит компаниудын ашигт ажиллагаа нэмэгдэх боломж бүрдэнэ” гэж онцолсон. Ирээдүйн өв сангийн тухай хууль 2016 онд батлагдсан, хэдий ч нөгөө талд Баялгийн сангийн шинэ эрх зүйн орчин бий болох хүлээлт үүсээд буй. Үндэсний баялгийн санг "Эрдэнэс Монгол” компанийг түшиглэн байгуулахад Баялгийн сангийн тухай хуультай байснаар төрийн өмчит компанийн орлогын тодорхой хэсгийг нэг цэгт төвлөрүүлнэ. Энэ сан Норвеги, Кувейт, Хятадын баялгийн сантай эн зэрэгцэхгүй ч тэдний замаар замнахад хөтлөх аж.

Дэлхийн хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй нийт сангуудын гуравны хоёр нь буюу 70 хувь нь байгалийн баялгийн орлогоос сангаа байгуулсан жишиг бий. Баялгийн сан нь төрийн өмчит хөрөнгө оруулалтын сан хэлбэртэй. Сан зорилгоосоо хамаараад тогтворжуулалтын, хуримтлалын, болзошгүй нөөцийн гэж ангилагддаг. Хөрөнгийн үзүүлэлтээрээ тэргүүлж буй сангуудын нэг нь Кувейт. Кувейтийн баялгийн сан Монгол Улсын нэг жилийн төсвийн орлогоос 134.5 дахин их байна.

Сангуудыг Норвегийн сан хөрөнгийн хэмжээгээрээ тэргүүлсээр. Норвегийн ДНБ 443 тэрбум ам.доллар байгаа бол манайх 11.4 тэрбум ам.доллар байна. Тус улсын нэг хүнд ногдох ДНБ 74 мянган ам.долларыг давжээ. Газрын тосны салбар нийт экспортынх нь 47 хувийг эзэлдэг бол манай улсад уул уурхайн эрдэс бүтээгдэхүүн экспортын 90 орчим хувийг бүрдүүлж байна. Дэлхий дахинд баялгийн сангууд хэдий хэмжээний мөнгөн хөрөнгөтэй байна вэ. Хамгийн том 10 баялгийн сан нь баялгийн сангуудын нийт хөрөнгийн 74 хувийг бүрдүүлэх бөгөөд 5.49 их наяд ам.долларын хөрөнгийг захиран зарцуулдаг байна.

• Хамгийн том 10 баялгийн сан нь нийт баялгийн сангуудын 74 хувьтай тэнцэх бөгөөд 5.49 их наяд ам.долларын хөрөнгийг захиран зарцуулдаг байна. 

• Ирээдүйн өв сангийн энэ оны орлого төслөөр нэг их наяд төгрөг бол зарлага нь хагас их наяд байхаар байна. 

• Норвегийн ДНБ 443 тэрбум ам.доллар байгаа бол манайх 11.4 тэрбум ам.доллар байна.

Олон улсын хөрөнгийн зах зээл дээр хөгжиж буй болон хөгжингүй орнуудын гаргасан бондын хамгийн том хөрөнгө оруулагч нь баялгийн сангууд байна. Баялгийн сан нь хөрөнгө оруулагчийн үүрэг гүйцэтгэдэг болсноос гадна хамгийн өндөр өгөөжтэй, эрсдэл багатай хөрөнгө оруулалтын хэрэгсэл рүү мөнгөө цутгах болсон. "Баялгийн сан бий болсноор хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд ч томоохон нөлөө үзүүлдэг. Мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчийн эрэлт, хэрэгцээ их байна” хэмээн MIBG компанийн хөрөнгийн зах зээлийн гүйцэтгэх захирал А.Билгүүн хэллээ. Баялгийн сангийн тухай хуулийн төсөл улс төрийн нөхцөл байдлаас болоод гацаанд орсон гэж салбарынхан хэлж байна. Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайдын зүтгүүлсэн хуулийн төсөл энэ парламентын үед шийдэгдэх эсэхээс "Эрдэнэс Монгол”-ын стратеги төлөвлөгөө ч өөрчлөгдөх, үгүй нь шалтгаалах аж. Манай улсад нэр төдий бус жинхэнэ хуримтлал үүсгэдэг баялгийн сантай болох шаардлага бий. Уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ үргэлж өндөр байхгүй. Төрийн өмчит компанийн орлого төсвийн зарлага болоод урсах бус харин баялгийн санд төвлөрч, энэ нь өнөө болон ирээдүйг санхүүжүүлэхэд илүү ач холбогдолтой юм. Баялгийн сан байгуулахаар зорьж буй 20 орны нэгт тооцогдохын тулд хууль эрх зүйн орчныг нь бий болгох цаг ирээд байна.