Уул уурхайн салбар, тэр дундаа стратегийн орд газрын хувь заяаг эрх барьж байгаа улс төрийн намууд хааш нь залах вэ гэсэн хүлээлт сүүлийн жилүүдэд идэвхижсэн. Энэ хүлээлт дээр улс төрийн намууд тоглолт хийж, сонгуулийн амлалт болгон, цагаан дээр хараар бичиж, хэлсэндээ хүрдэггүй улстөрчдийн үнэн төрхийг илчлэх болов.

Жишээ нь, 2008 онд МАН, АН-ыг удирдаж УИХ-ын сонгуульд орсон С.Баяр, Ц.Элбэгдорж нар "Стратегийн ордуудыг нэг бодлогоор ашиглана. Стратегийн ордуудын 51-ээс дээш хувийг төр, иргэн эзэмшинэ” хэмээн амлаж байсан бол шинэчлэлийн Засгийн газар 2012-2016 онд хэрэгжүүлэх мөрийн хөтөлбөртөө "Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын жагсаалтыг шинэчлэн, төрийн эзэмшлийг нэгтгэж, корпорацын зохион байгуулалтад оруулна” хэмээн зарласан. Гэвч Оюутолгойн гэрээнд 2009 онд гарын үсэг зурах үед Монголын Засгийн газар 34 хувь эзэмшихээр болсон.

Харин шинэчлэлийн Засгийн газрын үед стратегийн гэх тодотголтой орд газруудад эзэмших төрийн хувь хэмжээ байхгүй болж, орд газрууд хөрөнгө оруулагчдын мэдэлд шилжих зам засагдаж эхлэв.

УИХ өнгөрсөн долдугаар сарын 3-нд Цагаан суваргын ордыг зуун хувь МАК компанийн мэдэлд шилжүүлэхээр шийдсэн. Засгийн газар энэ ордтой хамт Хөшөөт болон Цайдам нуурын нүүрсний орд, Гацууртын алт, Мушгиа худаг, Хотгор, Лугийн голын газрын ховор элементийн ордыг стратегийн ордод албан ёсоор багтааж, төрийн эзэмшил хувийг тогтоох саналыг УИХ-д оруулсан боловч хаврын чуулганаар Цагаан суваргын ордоос бусдыг нь шийдэх цаг гараагүй юм.

Баяр наадмын өмнө шөнө дөл хүртэл үргэлжилсэн хаврын сүүлчийн чуулганаар гаргасан, Цагаан суваргын ордыг МАК компанид өгөх шийдвэр олны анхаарлыг татаж байгаа. Тодруулбал, "Цагаан суваргын ордод төр 34 хувь эзэмшнэ. Төр эзэмшихэд хүрвэл эхний ээлжинд 350 сая долларын хөрөнгө оруулалт хийх ёстой” гэсэн байр суурийг Засгийн газар УИХ-д өргөн барьсан анхны төсөлдөө тусгасан байв. Гэвч асуудлыг УИХ-ын Байнгын хороо, нэгдсэн чуулганаар хэлэлцэх үед Засгийн газрын санал үнэ цэнээ алдаж, "Цагаан суваргын ордод хөрөнгө оруулалт болгож өгөх 350 сая ам.доллар төрд байхгүй. Хэрвээ засаг эл ордын 34 хувийг эзэмшинэ гэвэл бонд гаргаж, энэ мөнгөө хүүтэй нь хамт эргүүлж төлнө. Төр энэ ордоос ойрын 20 жилд ашиг олохгүй. Үүний оронд хувийн компани төслөө хэрэгжүүлж, улсын төсөвт татвар төлөөд явах нь ашигтай” гэж үзсэн гэдэг.

УИХ-аас ийм шийдвэр гарахад МАК компани нөлөөлсөн, тус компани үйл явцыг эргүүлж, Цагаан суваргын орд газрын төрийн мэдлийн 34 хувийг тэглүүлсэн тухай мэдээ Төрийн ордноос сонсогдож байгаа. Ингэж шийдэх нэг хэрэг. Нөгөө талаар үйл явдлыг дагаж стратегийн ордоос хувь авахгүй гэж үзсэн эрх баригчид хөрөнгө оруулагчдад ямархуу шалгуур, болзол тавьж байна вэ. Төр авах ёстой татвараа яаж авах юм.

Монголчууд стратегийн орд газартаа эзэн суух байр сууринаасаа ухарсныг харуулсан том жишээ бол Оюутолгойн хөрөнгө оруулагчидтай байгуулсан Засгийн газрын гэрээ.

Байгаль экологи, техник технологи, ажиллах хүчний хувьд ямар шаардлага тавьж, хөрөнгө оруулагчидтай ямархуу өнгөтэй гэрээ байгуулах бол. Стратегийн ордыг хөрөнгө оруулагчдад эзэмшүүлэх талаар тусгасан бэлэн дүрэм, журам, гэрээ байна уу. Ийм баримт бичиггүй атал УИХ, Засгийн газар яаруу шийдвэр гаргах нь зөв үү. Баялгийн эзний хувьд зайлшгүй бэлдэх учиртай эдгээр шаардлага, гэрээний нөхц өлийг МАК компани зөвшөөрөх үү, үгүй юү. Хоёр тал зөвшилцөж чадахгүй бол УИХ хаврын сүүлчийн хуралдаанаар гаргасан шийдвэрээ хэрхэн зохицуулах вэ гэсэн олон асуулт хөвөрч байгаа. Хариулт нь тодорхойгүй эдгээр асуултын цаана Цагаан суваргын болоод Оюутолгойн орд газарт үүссэн шиг будилаан, эргэлзээ нуугдаж байхыг үгүйсгэх аргагүй.

Монголчууд стратегийн орд газартаа эзэн суух байр сууринаасаа ухарсныг харуулсан том жишээ бол Оюутолгойн хөрөнгө оруулагчидтай байгуулсан Засгийн газрын гэрээ. Энэхүү гэрээгээр Засгийн газар Оюутолгойн ордын бүтээгдэх үүнийг олон улсын зах зээлийн үнээр борлуулах, олсон орлогоо чөлөөтэй захиран зарцуулах эрхийг "Рио Тинто” компанид өгсөн байгаа.

Түүнчлэн төсөл хэрэгжих 30-70 жилийн хугацаанд Монголын татварын хууль хэд өөрчлөгдөх, хувь хэмжээ нэмэгдэх, эсэх нь Оюутолгойд хамаагүй, тэд гэрээнд тусгасан тогтворжуулсан татварыг л төлнө. Экспортод гаргасан бүтээгдэхүүний ашгаас 20 хувийн татвар авахгүй.

Засгийн газар стратегийн орд газруудаа бараг тодорхойгүй нөхцөлөөр хөрөнгө оруулагчдад өгч эхэллээ. Үүний эхлэл нь Цагаан суваргын орд болов.

Мөн аж ахуйн нэгжийн орлогын, гаалийн, үл хөдлөх хөрөнгийн болон НӨАТ, онцгой албан татвараас чөлөөлөгдөнө. Бас "Оюутолгой” төслийн урсгал, засвар үйлчилгээний зардал, бусдаар гүйцэтгүүлсэн ажил үйлчилгээний төлбөрийг тухайн жилийн албан татвар ногдох орлогоос хасах, хөрөнгө оруулагчийн экспортод гаргасан буюу гаалийн байгууллагад мэдүүлсэн алтнаас бусад бараа, хил дамжуулан бусад улсад гаргасан зорчигч, ачаа тээврийн үйлчилгээ, экспортод гаргасан уул уурхайн эцсийн бүтээгдэхүүнээс Засгийн газар НӨАТ авахгүй. Тухайн үед ашигтай хэмээн сурталчилж байсан гэрээний сул тал ил болж, монголчууд Оюутолгойгоос мөд ашиг хүртэхгүй нь тодорхой болсон. Ийм цаг үед Засгийн газар стратегийн орд газруудаа бараг тодорхойгүй нөхцөлөөр хөрөнгө оруулагчдад өгч эхэллээ. Үүний эхлэл нь Цагаан суваргын орд болов. Ирэх аравдугаар сард УИХ-ын ээлжит чуулган эхэлмэгц эрх баригчид дахин зургаан орд газрыг хөрөнгө оруулагчдын мэдэлд өгөхөөр зэхэж байгаа. Үүнд Ховд аймгийн Хөшөөт, Төв аймгийн Баян сум дахь Цайдам нуурын нүүрс, Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын Гацууртын алт, Өмнөговийн Мандал-Овоо сумын Мушгиа худаг, Өмнөговь аймгийн Хотгор, Дорноговийн Хатанбулаг сумын Лугийн голын газрын ховор элементийн ордууд багтсан.

УИХ эдгээр ордыг хөрөнгө оруулагчдад өгөхөөр зэхэж байгаа. Тухайлбал, Хөшөөтийн ордыг эзэмшиж буй "Мо Эн Ко” компанийн талаар хэл үг тасардаггүй. Хөшөөтийн нүүрсний уурхайн нөөцийн хэмжээ 87.5 сая тонноор тогтоогдоод байгаагаас 40 тонн нь кокстой нүүрс гэж үздэг. Энэ ордод эзэн суусан "Мо Эн Ко” компани үйл ажиллагаа явуулж эхэлснээсээ хойш Ховд аймгийн удирдлагуудтай байгуулсан гэрээгээ биелүүлээгүй, аймагт өгөх ёстой татвараас хойш суудаг, ажлаа хийлгэсэн компаниудад хөлс төлөхөөс татгалзсан зэрэг дуулианд өртөж байв. Гацууртын алтны ордын лицензийг Канадын "Сентерра гоулд” компани эзэмшиж буй.

Энэ компанийг монголчууд "Бороо гоулд” компанийн толгой компани гэдгээр мэднэ. Тус компани 1998 онд Засгийн газартай Тогтвортой байдлын гэрээ байгуулж, 43 тн алтны нөөцтэй Бороогийн уурхайг ашиглаад энэ онд хааж байгаа. Тогтвортой байдлын гэрээний ачаар аж ахуйн нэгж, байгууллагын орлогын албан татвар, ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр зэрэг олон төрлийн татвараас сугарч, Монголын төрд төлөх ёстой 52 тэрбум төгрөгөөс бултаж байсан "Бороо гоулд” компанийн эзэмшихийг хүсэж байгаа Гацууртын орд нь одоо ашиглаж буй Бороогийн ордоос холгүй. Дархан-Улаанбаатарын замаас салаалж, Мандал сумыг чиглэсэн 50 хүрэхгүй км замыг асфальтаар хучиж зам тавьж өгөх хөрөнгөгүй гэх ичмээр "зовлон” орон нутгийнханд тоочдог энэ компани нөөц нь 50 тонноор хэмжигдсэн алтны ордыг эзэмших эрхээ УИХ-аар баталгаажуулахаар хүлээж байгаа юм.

Уул уурхайн салбарт ажиллахдаа хууль дүрэм зөрчиж, гэрээгээр биелүүлэх ёстой үүргээс ил далд татгалзаж, болж өгвөл төрд багахан татвар төлж, нийгмийн салбарт дэмжлэг үзүүлэхээс хойш сууж ирсэн эдгээр компани стратегийн орд эзэмшихдээ Монголын төрд ашигтай, орон нутагт өгөөжтэй ажиллана гэж амлаж байгаа. Цөөнгүй жил баялаг олборлосон ч төсөвт нэмэргүй, орон нутагт үзүүлсэн дэмжлэг гэхээр юмгүй ширэн нүүрлэж сурсан энэ компаниуд дээрх ордыг эзэмших эрхээ баталгаажуулсны дараа хэрхэн авирлахыг хэлэхэд эрт. Ажил, ам нь зөрж ирсэн тус компаниудад эрх баригчид хэрхэн хариу барих бол гэдэг нь бүүр ч сонин.

Юутай ч олон нийт "Стратегийн орд газрыг хөрөнгө оруулагчдын мэдэлд шилжүүлсний дараа хоёр талын хамтын ажиллагааг зохицуулах учиртай бэлэн төлөвлөгөө Засгийн газарт бий юү. Төр орд газрын нөөцийг бодитоор үнэлж, хөрөнгө оруулагчдад Монголын баялгийг машин, галт тэрэг, онгоцоор зөөх боломж өгөх биш, эцсийн бүтээгдэхүүн болгож гаргах болзол тавьж байгаа юу. Тэд шинэ технологи бүхий үйлдвэр барьж байгуулах уу. Төлөх татварын хувь хэмжээг тодорхой тогтоож, алт, зэс, бусад ашигт малтмалд ногдох татвар, зах зээлийн үнэ ханшийн өөрчлөлт, олон улсын зах зээлийн индексийн өөрчлөлттэй уялдуулах уу. Уул уурхайн баялгийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах гэсэн амлалтаа сонгогчдын өмнө тодорхой тайлагнах уу. Стратегийн ордыг ашиглах талаар хөрөнгө оруулагчидтай байгуулах гэрээ, хэлэлцээрийн загварыг хэзээ бэлэн болгох вэ. Энэ гэрээг иргэдэд ил тод, нээлттэй зарлах уу. Аль эсвэл Оюутолгойн гэрээ шиг хуурамч багаар далдлах уу” зэрэг цөөнгүй асуултад хариу хүлээж байгаа юм.

Д.Отгонжаргал

Өнөөдөр сонин