Эдийн засаг хүндэрсэн энэ үед төр 350 сая ам.долларын хөрөнгө оруулж, 34 хувиа эзэмших боломжгүй тул "Монголын алт” (МАК) компанид Цагаан суваргын стратегийн ордыг 100 хувь эзэмшүүлэх шийдвэрийг УИХ гаргалаа. "Чоно борооноор” гэдэг шиг хаврын чуулганыхаа сүүлчийн өдөр шөнө дөл хүртэл хуралдаж, "Газрын дорх баялаг ард түмний өмч” хэмээн тунхагласан Үндсэн хууль болон Ашигт малтмалын тухай хуулийн 5.4 дэх "Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг хувийн өмчит хуулийн этгээдтэй хамтран ашиглавал төрийн оролцооны хэмжээ 50 хүртэл хувьтай байж болох бөгөөд уг хэмжээг төрөөс оруулсан хөрөнгө оруулалтын хэмжээг харгалзан орд ашиглах гэрээгээр тодорхойлно” гэсэн заалттай зөрчилдсөн шийдвэр гаргасан нь "Тэмүүжин, Сарангэрэл ба Женко Баттулга” нарын дуулианд дарагдаж хэнд ч анзаарагдалгүй хэрэгжиж эхэллээ. УИХ улс орны нөхцөл байдлыг харгалзан олонхийн саналаар энэ шийдвэрийг гаргасан хэмээн улстөрчид тайлбар өгч буй. Гэвч үүний цаана УИХ дахь эрх баригч болон сөрөг хүчнүүд улс орны биш хэсэг бүлэг олигархиудын ашиг сонирхол дээр хэрхэн тохиролцож, нэгдэн нийлж чаддагийг харуулав.

Өнөөдөр Монгол Улсад стратегийн ач холбогдолтой 15 орд бий. Түүнээс хоёрыг нь МАК компани ийнхүү мөнгөөр "зодож” эзэмшилдээ авлаа. Өмнөговийн Гурвантэс суманд байрлах Нарийнсухайтын нүүрсний уурхайг 2005 оноос хойш Тогтвортой байдлын гэрээгээр МАК-ынхан БНХАУ-ын "Чинхуа” компанитай хамтран эзэмшсэн. Ирэх онд гэрээний хугацаа нь дуусгавар болно. Есөн жилийн турш зөөж буй энэ ордын нүүрс Тавантолгойгоос дутахаарг үй үнэ цэнэтэй байсан ч Тогтвортой байдлын гэрээгээр ард түмэнд татвараас өөр ямар ч өгөөжг үйгээр ашиглаад дуусаж байгаа. Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж, энэ ордыг нээж, нөөцийг нь тогтоосон. Тийм учраас нөөцийн хэмжээ болон ач холбогдлоороо стратегийн хэмжээнд үнэлэгдсэн. Гэвч МАК тухайн үеийн хуулиар хайгуулын зардлыг нь төрд төлөөд эзэмшилдээ авч байсан юм. Харин одоо Цагаан суваргын стратегийн ордыг улс орны эдийн засгийн нөхцөл хүндэрсэн энэ үед хуулиараа төрийн эзэмшилд байх ёстой 34 хувийг нь МАК компани 350 сая ам.доллараар үнэлэн "шантаажилснаар” хувьчилж авлаа. Ингэснээр Монголын төр, ард түмэн Үндсэн хууль, Ашигт малтмалын тухай хуулийн дагуу стратегийн ордынхоо (үлдсэн 13) 34-51 хувийг цаашид эзэмшихг үй байж болох "цоорхойг” үүсгээд байна.

Цагаан суваргын орд нь Эрдэнэт, Оюутолгойн дараа гуравдугаарт орох, одоогоор илрээд буй зэсийн хамгийн том ордуудын нэг. Оюутолгойн ордыг төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж, нээгээгүй ч Монголын төр хэл ам, хэрүүл тэмцэлтэй ч гэсэн 34 хувийг нь эзэмшиж байгаа. Харин Эрдэнэт, Цагаан суварга хоёр бол социализмын үед төсвийн хөрөнгөөр нээж илрүүлсэн төр, ард түмний хувь эзэмшилтэй байх ёстой ордууд юм. Гэтэл МАК гэх компанид Монголын төрийн үе үеийн эрх баригч-улст өрчид стратегийн ордуудаа 100 хувь өгсөөр байгааг нь ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөөр суух уу? Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж үндэсний компаниудаа дэмжиж, төр, хувийн хэвшлийнхнийг түншлэн улс орныхоо эдийн засгийг сэргээж, төр нь хувийн хэвшлийнхэндээ ажиллах боломжоор хангахыг саяхан уриалсан. Энэ бол хуулийн дагуу эзэмших ёстой хувь, тэр дундаа стратегийн ордууд дахь хувь эзэмшлээсээ төр татгалзаж, тэдгээрийг "хувьчил” гэсэн үг биш гэж бодож байна. Гэтэл УИХ бүхэл бүтэн стратегийн ордоосоо хувь эзэмшихийг татгалзсан нь УИХ-ын гишүүд төрийн бодлогыг өөрсдөдөө хэрхэн ашигтайгаар эргүүлж чаддагийг харуулж буй юм. Ингэхэд МАК компани ард түмний хувь хишиг хүртэх ёстой стратегийн ордуудыг эзэмшсэнээр өнгөрсөн хугацаанд улсад, ард түмэнд ямар үр өгөөж өгсөн юм бэ? Нарийнсухайтын нүүрсний баялагт өнөөдрийг хүртэл эзэн суусан МАК компани Монголын хоёр сая гаруй иргэдэд биш юм аа гэхэд Өмнөговь аймгийн Гурвантэс суманд юу хийж бүтээв? Хөгжлийн манлайд биш юм аа гэхэд хөгжил дэвшил, бүтээн байгуулалт гэж юу цогцлоов. Хөрш зэргэлдээх Цогтцэций сум нь Ухаахудагийн "буянаар” өнөөдөр аймгийн төв Даланзадгадтайгаа эн зэрэгцэхүйц хэмжээнд хөгжиж, цэцэглэж байна. Гэтэл гурвантэсийнхэн ямар байна? Зөөсөн баялаг, олсон ашгаар нь тооцвол Нарийнсухайт бол Ухаахудагаас илүү гарна уу гэхээс дутахаарг үй баян орд. Гэтэл Цогтцэций, Гурвантэс сумынхны хүртэж буй үр өгөөж өөр шөнө шиг ялгаатай байгаа нь МАК шимийг нь хүртээд шимэлдгийг нь хэнд үлдээдгийг харуулж байгаа биш үү.

Одоо Дорноговь аймгийн Мандах суман дахь Цагаан суваргын ордыг мөн л 100 хувь эзэмшиж, ашиглалтаа эхлүүлэх нь. Тэнд байгуулж буй үйлдвэр нь ордын нөөц дууссан 20 жилийн дараа, Мандах сумыг Эрдэнэт шиг, ядаж Цогтцэций шиг болгож чадах уу. Эсвэл өнөөх л Гурвантэс шиг алтыг нь аваад хаясан авдар шиг үлдээгээд явах уу? МАК Цагаан суваргын ордод нэмэлт хайгуул хийсэн, баяжуулах үйлдвэр байгуулахад олон сая ам.долларын хөрөнгө зарцуулсан хэмээн тайлбарлаж байгаа. Ирэх онд баяжуулах үйлдвэрээ ашиглалтад оруулж, 17 жилийн турш найман их наяд төгрөгийн орлого олно гэж төлөвлөжээ. Үүнээсээ таван их наяд төгрөгийг татварт төлж, өөрсдөө гурван их наяд төгрөгийн ашигтай ажиллах тооцоог хийсэн гэнэ. Тэглээ гээд энэ нь стратегийн ордыг МАК-д 100 хувь эзэмшүүлэх үндэслэл мөн үү. Зарим нэг улстөрчдийн өгч буй тайлбараар "... улсын эдийн засаг хүнд байгаа учраас Цагаан суваргын ордод 350 сая ам.долларын хөрөнгө оруулж, төр 34 хувь эзэмших нь ашигг үй. Тийм учраас МАК-д 100 хувь өгснөөр улсад ашигтай” гэнэ. Энэ үнэн гэж үү. МАК байтугай жирийн нэг оёдлын үйлдвэр ч улсад татвар төлж байгаа. Татвар төлөхөд том, жижиг компанийн ялгаа байдаггүй. Ажил хийж, ашиг олж байгаа л бол татвар төлөх үүргийг хувь, хувьсгалын бүх аж ахуйн нэгж хүлээдэг. Цагаан суваргад төр 34 хувь эзэмшсэн, эзэмшээгүй МАК улсад төлөх ёстой татвараа төлж л таарна. Гэтэл төлөх ёстой энэ татвараа авсныхаа төлөө улсад ашигтай байдлаар шийдсэн хэмээн эрхэм төрийн түшээд өөрсдийн гаргасан хуудуутай шийдвэрийг хамгаалах нь УИХ өнөөд өр ямар хэмжээнд дампуурсны баталгаа болж байна.