"Говийн бүсийн өрсөлдөх чадварын чуулган” энэ сарын 3-4-нд Дундговь аймгийн төв Мандалговь хотноо анх удаагаа болов. Тус бүс нутагт Монгол Улсын нийт хүн амын 5.6 хувь нь ажиллаж, амьдарч байна. Газар нутгийн хувьд өргөн уудам ч хүн амын нягтаршил энэ бүс нутагт харьцангуй сийрэг. Монгол Улсын нийт газар нутгийн тавны нэгийг эзэлдэг говийн гурван аймаг бол Дорноговь, Өмнөговь, Дундговь. Эдгээр аймаг өрсөлдөх чадварын чуулганаар нийгэм, эдийн засгийн тэргүүлэх салбараа шинээр тодотгов. Ингэснээр өөрсдийн давуу талаа ашиглан хөгжих боломж, бололцоог эрэлхийлж, хоорондын хамтын ажиллагаагаа шинэ түвшинд гаргахаар тохиролцлоо. 

"Нэг говь, нэг зорилго” уриаг дэвшүүлсэн "Говийн бүсийн өрсөлдөх чадварын чуулган” аялал жуулчлал, хариуцлагатай уул уурхай, жижиг, дунд үйлдвэрлэл болон нийгмийн баримжаатай эдийн засгийн хөгжлийг онцолсон юм. Говийн бүсэд аж үйлдвэрийн салбар шинэ тутам хөгжиж буй бөгөөд эдийн засгийн тэргүүлэх салбар нь хөдөө аж ахуйн салбар зонхилсон хэвээр байна. Үүний зэрэгцээ ашигт малтмалын арвин нөөц ихтэй.

Давуу тал ашиглаж хөгжлийн боломжоо тодорхойлов 

Тодруулбал, Монголын эдийн засгийн өсөлтийг хурдасгах, хөгжлийн баталгаа болж буй Оюутолгой болон Тавантолгой, Цагаан Суваргын стратегийн тэргүүлэх түвшний орд газар говийн бүсэд бий. Энэ утгаараа нийгэм, эдийн засгийн хувьд чухал ач холбогдолтой. Эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгааны төвөөс эрхлэн гаргадаг "Аймгуудын өрсөлдөх чадварын тайлан”-гийн 2015 оны үр дүнгээр Өмнөговь гурав, Дорноговь арав, Дундговь 21-т эрэмблэгдэж байна.

Дундговь аймгийн өрсөлдөх чадварын оноо өнгөрсөн онд хамгийн их өссөн ч сүүлийн байранд эрэмблэгдсэн хэвээр байгаа юм. Энэ нь өрсөлдөх чадварын оноогоороо бусад аймгаас харьцангуй доогуур байснаас улбаатай аж. Дундговь аймгийн хувьд, эдийн засгийн хөгжлийн түвшин, төрөлжилт, аймгийн төсвийн удирдлага, ил тод байдал, мэргэшсэн ажиллах хүчний шилжих хөдөлгөөн, цэвэр усны хүртээмж тааруу байгаа нь сул тал болж байна.

Аймгийн хэмжээнд тулгарч байгаа асуудлын нэг нь бизнес эрхлэгчдийг татвар, зээлийн бодлогоор дэмжих явдал гэдгийг судалгаагаар тогтоожээ. Тэгвэл Дорноговь аймгийн хувьд, орлогын тэгш бус байдал, төсвийн орлого, чанаргүй зээлийн өрийн үлдэгдэл нь сул тал болж байна. Өмнөговь аймагт гэхэд л ажлын байрын хүрэлцээ, цахилгааны үнэ, үнийн өсөлт, чанаргүй зээлийн өрийн үлдэгдэл их байгаа нь өрсөлдөх чадвараар нэг байр ухархад нөлөөлжээ. Тус аймгийн иргэдийн амьжиргааны түвшин өнгөрсөн жилтэй харьцуулахад буурсан байна.

Орон нутагт жижиг дунд үйлдвэрлэл тодорхой түвшинд хөгжиж байна. Гэвч үйлдвэрлэлийн бааз суурь бага байгаагаас бүтээгдэхүүний өртөг өндөр хэвээр байгаа юм. Өрсөлдөх чадвараар сүүл мушгиж буй Дундговь аймагт өнгөрсөн жилүүдэд төр засгаас жижиг дунд үйлдвэр хөгжүүлэхэд багагүй анхаарал хандуулжээ. Тодруулбал, тус аймагт сум хөгжүүлэх сангаас 5.8 тэрбум, аймгийн жижиг дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх сангаас 1.4 тэрбум төгрөгийн зээл олгосон байна. Энэ зээлийг авсан 360 гаруй жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгч байгаа аж.

"Говийн бүсийн өрсөлдөх чадварын чуулган” үндсэн дөрвөн хэлэлцүүлэг зохион байгуулав. Үүний нэг нь "Хувийн хэвшлийг дэмжих нь: Говийн бүсийн жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх боломж” сэдвээр өрнөсөн юм. Тус хэлэлцүүлгийг Монголын үндэсний худалдаа, аж үйлдвэрийн танхимын орлогч дарга М.Сарандаваа хөтлөн явууллаа. Тэрбээр "Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд хөрөнгийн эх үүсвэр дутагдалтай хэвээр байгааг чуулганд оролцсон бизнес эрхлэгчид онцолж байна. Улаанбаатар хотоос хол, жижиг зах зээлд үйл ажиллагаа явуулж байгаа учраас үйлдвэрлэлээ тэлэхэд хүндрэлтэй тал бий. Тиймээс аймгуудад татварын өөр тогтолцоо нэвтрүүлэх, улмаар татварын бодлогоор хувийн хэвшлээ дэмжих хэрэгцээ, шаардлага их байна” гэв.

Мөн "Орон нутагт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний давхардал цөөнгүй гарч байгаа. Энэ нь жижиг дунд үйлдвэрлэл хөгжих боломжийг хааж байна. Тиймээс орон нутгийн иргэд зах зээлээ судалж, нэгнээ дуурайхгүй, аль болох бизнесийн ижил төрлийн үйл ажиллагаа явуулахаас татгалзаж, шинийг эрэлхийлж, нэвтрүүлэх нь чухал. Шинэ санал, санаачилгыг орон нутаг дэмжих хэрэгтэй” хэмээн М.Сарандаваа тэмдэглэлээ. Хоёр өдөр үргэлжилсэн энэхүү арга хэмжээ чуулга уулзалт болон орон нутгийн жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн үзэсгэлэн худалдаа гэсэн үндсэн хоёр хэсгээс бүрдсэн юм.

ТОГТВОРТОЙ АЖЛЫН БАЙР БИЙ БОЛГОХОД АНХААРНА

Ж.Сүх-Эрдэнэ /Өмнөговь аймгийн Засаг даргын тамгын газрын Хөрөнгө оруулалт, хөгжлийн бодлого төлөвлөлтийн хэлтсийн дарга/

Уул уурхайгаас хэт хамааралтай байдлаа багасгах, тогтвортой ажлын байр бий болгох чиглэлд орон нутгийн зүгээс анхаарч байгаа. Ашигт малтмалын бүтээгдэхүүнийн үнийн уналтаас шалтгаалж уурхай дагасан зарим үйлдвэрлэл хумигдаж, тэр хэрээр ажлын байрны эрэлт хэрэгцээ үүссэн. Үүнээс гарахын тулд эдийн засгаа төрөлжүүлэх шаардлага тулгарч байна. Энэ хүрээнд аялал жуулчлалын салбараа илүү эрчимтэй хөгжүүлэхээр зорьж байгаа. Манай аймаг нийт амралт, аялал жуулчлалын 23 баазтай. Нэгэн зэрэг 1500 гаруй жуулчин хүлээн авах хүчин чадлаар үйл ажиллагаа явуулж байна.

 "Нэг говь, нэг зорилго” дор говийн бүсийнхэн нэгдлээ

Аймгийн хэмжээнд жилд ойролцоогоор 15 мянган жуулчин хүлээн авдаг. Тэмээний баяр, Сайханы сарлаг, Хонгор их хурд, Марафон гүйлт, Адууны баяр, Ингэний айрагны баяр, аймгийн баяр наадам зэрэг арга хэмжээг говь нутагт уламжлал болгон зохион байгуулдаг. Эдгээр арга хэмжээний үр дүнд аялал жуулчлал эрхэлдэг байгууллагуудын хоорондын уялдаа холбоо сайжирч, хамтран ажиллах нөхцөл бололцоо бүрддэг. Гадаад, дотоодын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх түшиц газар болгон хөгжүүлэх хүрээнд Даланзадгад суманд 10 га талбайд "Соёл амралтын хүрээлэн” байгуулах ажлыг 8.1 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтээр 2014 онд эхлүүлсэн. Барилгын ажлын гүйцэтгэл одоогоор 95 хувьтай байна.

БҮТЭЭЛЧ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ЭХЛЭЛ ТАВИГДЛАА

Б.Баярмаа /Дорноговь аймгийн Засаг даргын тамгын газрын Хөрөнгө оруулалт, хөгжлийн бодлого төлөвлөлтийн хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн/

Аймаг болгон ирэх дөрвөн жилийн дунд хугацааны мөрийн хөтөлбөрөө боловсруулж, хэрэгжүүлэх гарааны жилийн эхэнд "Говийн бүсийн өрсөлдөх чадвар”-ын чуулган боллоо. Тус чуулга уулзалтын үр дүн дунд болон урт хугацаанд орон нутагт шинэ боломж илүү нээнэ гэж харж байна. Гол нь чуулганаар хэлэлцсэн асуудлаа ажил хэрэг болгох нь чухал.

Аймаг бүрт өөрийн давуу тал, хөгжих боломж бий. Говийн бүсийн аймгууд өөрсдийн эдийн засгийн тэргүүлэх салбараа тодорхойлж, хоорондоо нэгдэж ажиллах цаг ирсэн байна. Бүтээлч хамтын ажиллагааг өрнүүлж, нэгдсэн бодлогоор бүс нутгаа хөгжүүлэх боломж нээлттэйг энэ удаагийн чуулга уулзалт харууллаа. Тэр тусмаа, аялал жуулчлал, жижиг дунд үйлдвэрлэлийн салбарт бүс нутгаараа нэгдэж, "утаагүй үйлдвэрлэл” хэмээн үздэг аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх нь зөв гарц гэдэгт санал нэг байна.

ТАТВАРЫН БҮСЧИЛСЭН ТОГТОЛЦОО НЭВТРҮҮЛЭХ НЬ ЧУХАЛ

О.Ганхуяг /Дундговь аймгийн ”Ган-илч” компанийн захирал/

Манай аймаг эрчим хүчний эх үүсвэрээр бүрэн хангагдсан. Мөн Улаанбаатар хоттой хатуу хучилттай авто замаар холбогдсон. Энэ нь тээвэр хийхэд боломж, нөхцөлийг олгож байна. Аймгийн хувьд ажлын байр хомс учраас иргэдийн худалдан авах чадвар зарим аймагтай харьцуулахад бага. Манай компанийн хувьд зуухны зах зээлд голлон ажиллаж байна.

БНХАУ-аас импортлох бус өөрсдөө хийж, дотоодын зах зээлээ хангах зорилт тавьж ажилласан. Тухайн үед 800 сая төгрөгийн зээл авч, металлын хийн зуухны үйлдвэр ашиглалтад оруулсан. Үйлдвэр маань жилд 36 том зуух барих хүчин чадалтай. Нэг зуух нь ойролцоогоор нэг сумыг дулаанаар хангах хүчин чадалтай. Бид өөрсдөө хийж чаддаг зүйлээ бусдаас худалдаж авах шаардлагагүй. Төрөөс татварын бүсчилсэн тогтолцоог нэвтрүүлэх нь маш чухал байна. Тэгвэл бидэнд хамгийн бодит дэмжлэг болж чадна.

АЖЛЫН БАЙР, ОРЛОГО НЭМЭГДЭХ БОЛОМЖТОЙ

Д.Чандмань /"Алтайн өвөр говийн сав газар” төслийн орон нутгийн зөвлөх/

Говийн бүсийн Дорноговь, Өмнөговь, Дундговь аймагт аялал жуулчлалын салбар тодорхой түвшинд хөгжиж байна. Гэхдээ одоогийн хөгжлийн явцыг хангалттай сайн гэж дүгнэх боломжгүй. Тиймээс хоорондоо нэгдэж, аялал жуулчлалаа хөгжүүлэхэд онцгой анхаарах хэрэгтэй байна. Жуулчдын эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн чанартай үйлчилгээг шуурхай үзүүлж, бүх талаар ханган ажиллах нь үр дүн дагуулна.

Тухайлбал, Дундговь аймгийн хувьд зохих түвшинд жуулчны баазуудын төвлөрөл бий болсон. Аялал жуулчлалын салбар хөгжих эхлэл тавигдсан. Тиймээс одоогийн эрчээ алдалгүй Өмнөговь, Дорноговь аймагтай хамтарч, аялалын шинэ бүтээгдэхүүн гаргах, гадаад болон дотоод зах зээлд сурталчлах хэрэгтэй байна. Тэгвэл илүү бодитой үр дүн гарна. Ингэснээр орон нутгийн хөгжилд ч эерэг нөлөө үзүүлнэ. Ажлын байр бий болохоос гадна иргэдийн орлого нэмэгдэх боломжтой.

Б.Баяртогтох