Байгалийн нөөцийн засаглалын хүрээлэн \Natural Resource Government Institute\-ээс гаргасан "Байгалийн нөөцийн харти"-г эрхэм уншигч та бүхэнд цувралаар хүргэж байна. Байгалийн нөөцөөр баян орнуудын алдаа, оноо туршлагад үндэслэн ижил төстэй орнуудад зориулсан зөвлөмж бүхий энэхүү тунхаглалаас салбарын бизнес эрхлэгчид, эрдэмтэн, судлаачид та хэрэгцээт мэдлэгийг олж авна гэдэгт найдаж байна.

Цуврал 1

Удиртгал ба Байгалийн нөөцийн хартийн тухай

Нөхөн сэргээгдэхгүй байгалийн нөөцтэй орнуудад боломж, бэрхшээлийн аль аль нь бий болдог. Хэрэв зөв ашиглаж чадвал нөөц баялаг одоо болон ирээдүй үеийнхэнд хөгжил цэцэглэлт авч ирнэ; эсрэгээрээ хэт үрэлгэн хандах, тааруу удирдлага нь эдийн  засгийн тогтворгүй байдал, нийгмийн зөрчилдөөн, түүнчлэн урт хугацаанд үргэлжлэх хүрээлэн буй орчны доройтолд хүргэж болно.   

Байгалийн Нөөцийн Харти нь Засгийн газрууд, аливаа нийгмийн байгууллууд болон олон улсын нийгэмлэгүүдэд байгалийн нөөцийг хэрхэн оновчтой удирдан зохицуулах талаар баримтлах бодлогын сонголтууд, практик зөвлөгөөг санал болгож байна.   

Энэхүү зөвлөмжийн чанартай баримт бичиг нь байгалын нөөцөөр баян орнуудад тулгарах бэрхшээлүүдтэй ганцаар нүүр тулах бус, түүхэнд хуримтлагдсан  туршлага дээр үндэслэн, өнгөрсөнд гарсан алдааг давтахаас зайлсхийх боломжыг олгож байгаа юм.   

Харти бол зайлшгүй хэрэгжүүлэх хэм хэмжээ биш харин энэ салбарт амжилттай яваа улс орнуудын өөр өөр агуулга, хэрэгжүүлсэн арга хэмжээг нээн илрүүлж, байгалийн нөөц баялагийн салбарт хөгжин дэвших боломжыг танин мэдэх ач холбогдолтой баримт бичиг юм.  

Улс орнууд байгалийн нөөцөөс үр ашиг хүртэхийн тулд Засгийн газар болон иргэд нь өргөн хүрээний шийдвэр гаргах ёстой болно. Засгийн газар аливаа шийдвэр бүрт цогц шийдлүүд, тэнцвэрт байдал, мөн эдгээр бодлогын сонголтуудыг хэрэгжүүлэх аргачлалын  стратеги боловсруулах шаардлагатай. Засгийн газруудыг шийдвэр гаргахад дөхөм болох 12 ЖОР энэ Хартид багтсан. Эхний 10 ЖОР-д улс орнууд, тэдгээрийн Засгийн газрууд нөөцийг хэрхэн удирдах талаар тусгасан. Харин сүүлийн хоёр ЖОР нь олборлолтын компаниуд, салбарын олон улсын засаглалын байгууллагууд зэрэг дэлхийн хэжээний оролцогч талуудад чиглэсэн юм.   

Энэ Хартид 12 ЖОР оруулсны учир нь байгалийн нөөцийг тогтвортой хөгжил болгон хувиргахад мэдээлэл бүхий иргэд, олон улсын байгууллагуудын дэмжлэг, хяналт бүхий тохиромжтой бодлогын шийдвэрүүдийн хэлхээг Засгийн газраас бий болгож, хэрэгжүүлэх шаардлага гардагтай холбоотой юм. Хэрэв улс орон байгалийн нөөцөөс ашиг хүртэхийг зорьж байгаа бол эдгээр шийдвэрийн хэлхээний харилцан хамаарал нэгдмэл, цогц байх шаардлагатай.  

Байгалийн нөөцийн Хартийн бүтэц  Хартид тусгагдсан зарчмуудыг дараахь 3 хэсэгт хуваасан: Нөөцийн Засаглалын дотоод үндэс; Нөөцийг хөгжил дэвшил болгон хувиргахад шаардлагатай эдийн  засгийн шийдвэрүүдийн харилцан хамаарал; мөн  нөөцийн засаглалын гадаад үндэс.   Засгийн газрын авч хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээ бүрийг харилцан уялдаатай, үр ашигтай байлгахад уг  Дүрмийн эхний хоёр жорд тусгагдсан нийтлэг асуудлуудыг анхаарах хэрэгтэй.  Нэгдүгээрт,  Байгалийн нөөцийн менежмент хийхэд шаардлагтай бүхий л процесс, институци,  цогц тогтолцооны хамтаар бий болгох стратеги, чиглүүлэх бодлогын талаар ЖОР 1-ийн хүрээнд яригдана.

Хоёрдугаарт, эдгээр журам дагаж мөрдөгдөнө эсвэл боломжит институци улс оронд ашигтай ажиллана гэсэн баталгаа байхгүй.  Тиймээс олон нийтэд тайлагнах хатуу чанд тогтолцоо шаардагддаг. Ихэвчлэн байгалийн нөөцийг олборлох үед үйл ажиллагааг бүрэн нуун дарагдуулах боломжтой байдаг учраас дээрх үүргийг гүйцэтгэхэд бэрхшээлтэй байдаг. Сайтар зохион байгуулагдсан байгалийн нөөцийн менежментийн системд, Засгийн газрын хэмжээнд тайлагнах үүрэг хариуцлагыг хэрэгжүүлж чадаагүйгээс харилцан уялдаа алдагдах нь элбэг. ЖОР 2-т энэ талаар тусгасан.   
Эдгээр нийтлэг асуудлын дараа, тогтвортой хөгжил бий болгоход орлогыг зарцуулах, олборлолтын талаархи асуудлуудыг авч үзнэ. 3-10 дугаар Жорд улс орнуудын гаргаж болох үндсэн шийдвэрүүдийг тус бүрт нь тодорхойлсон. Тэдгээрийг улс орон нөөцийн орлогыг иргэдийн  тогтвортой хөгжил цэцэглэлт болгон хувиргах эсэхийг шийдвэрлэх Засгийн газраас гаргах ёстой шат дараалсан шийдвэр буюу "эдийн  засгийн шийдвэрийн хэлхээ” хэлбэрээр тусгасан. Эдгээрийг ашигт малтмалын нөөцийн хайгуул, нөөц илрүүлэх; гэрээ хийх; орлогыг удирдах; орлогоор урт хугацааны тогтвортой хөрөнгө оруулалт хийх гэсэн дэс дараалалаар харууллаа. Гэсэн хэдий ч эдгээр бүх зарчмуудыг салбар бүрийн хүрээн дахь дарааллын шалгуур, тэнцвэрт байдал, болон бусад харилцан хамаарал, хоорондын хэлхээ холбоог  харгалзан үзэж, нэгэн бүхэл хэлбэрээр харах хэрэгтэй. Уншигчийг эдгээр харилцан хамаарал дунд хөтлөх, Хартийн бусад хэсгээс тусгаарласан дэд гарчигууд мөн багтсан.    
Энэхүү эдийн  засгийн шийдвэр гаргах хэлхээний эхний алхам бол хайгуул, үйлдвэрлэл эрхлэх эрхийг хуваарилах, хайгуулын зөвшөөрөл олгох асуудал юм. Энд Олборлолт явуулах нь улс орны хувьд хамгийн тохиромжтой зам мөн эсэхийг шийдвэрлэх хэрэгтэй, учир нь зарим тохиолдолд энэ нь тохиромжтой шийдвэр байж чаддаггүй. Засгийн газар олборлолт явуулах шийдвэр гаргахаасаа өмнө байгаль орчин, нийгэм эдийн  засгийн хүчин зүйлс, бүхий л шийдвэрийн хэлхээг хариуцлагтай авч үзэх шаардлагатай.  
Дараагын алхам нь улс олборлолтоос бодитоор ашиг олох асуудлыг баталгаажуулах. Энд татварын орлого болон бусад үр ашгаар дамжин улс оронд бий болох эерэг нөлөөлөл хамаарна. Түүнчлэн ойн сан, гол мөрөн, газар гэх мэт экосистем, түүний бүрэлдэхүүн зэрэг байгалийн бусад нөөц, нийгмийн байгуулалд тулгарч болох бодит сөрөг нөлөөллийг бууруулах асуудлыг анхаарах нь зүйтэй. Энэ нь "сайн хэлэлцээрт хүрэх” асуудалд хамаарах ба 4-5 дугаар ЖОР-д тусгасан.  

Нэгэнт эдийн  засгийн тогтвортой хөгжил зөвхөн ашигт малтмалын олборлолтын үр дүнд бий болохгүй учраас дан ганц олборлох салбарт анхаарлаа хандуулах нь хангалтгүй юм. Эрх баригчид байгалийн нөөцийн орлогоор хөрөнгө оруулалт хийх нь зүйтэй. Ингэснээр одоо болон ирээдүй үеийнхэн элбэг хангалуун амьдрах боломжтой болно. Цаашлаад,  Засгийн газар эдийн засагт сөрөг нөлөөтэй, хэт үрэлгэн төсвийн бодлогод хөтлөж болзошгүй орлогын савалгаат урсгалын эсрэг хамгаалалтын арга хэмжээ авах ёстой. Энэ асуудлыг "орлогыг удирдах” гэж нэрлэсэн ба 7-8 дугаар ЖОР-д энэ талаар өгүүлэх болно.  

Эцэст нь, эрх баригчдын зүгээс байгалийн нөөц шавхагдаж дуусах үед тогтворжсон байх эдийн  засгийн өсөлтийг дэмжихийн тулд олборлох салбараас олсон орлогоор хөрөнгө оруулалт хийх нь зүйтэй. Энэ хэсгийг
"тогтвортой хөгжилд хөрөнгө оруулах” гэж нэрлэсэн бөгөөд 9-10 дугаар ЖОР-д энэ талаар дурдах болно.   
Аливаа улс эдгээр алхмуудыг бүгдийг зөв хэрэгжүүлж болох боловч байгалийн нөөцийн олборлолтоос тогтвортой, оролцоо бүхий хөгжил цэцэглэлийг олон улсын хамтын ажиллагаагүйгээр биелэлээ олж чадахгүй. Сүүлийн 2 зарчмын хэсэгт  байгалийн нөөцийн засаглалын асуудалд хариуцлага хүлээх олон улсын байгууллагууд, компани, гадаадын Засгийн газрууд болон бусад талууд хэрхэн хамтран ажиллаж нөөцөөр баян орны иргэдэд туслаж болох талаар дурдсан. Хэрэв олон улсын зүгээс эдгээр хариуцлагыг хэрэгжүүлэхэд оролцохгүй бол байгалийн нөөц элбэгтэй улс орон дан ганцаар хичээл зүтгэл гаргах нь хангалтгүй юм.   
Байгалийн Нөөцийн Хартийг байгалийн нөөцөөр баялаг орнуудад  тулгарсан бэрхшээлүүдийн талаархи бодит туршлагатай, олон улсад нэр хүндтэй идэвхитнүүдээс бүрдсэн хяналтын зөвлөл эхийг боловсруулан, бие даасан мэргэжилтэн, эрдэмтдийн баг бичсэн болно. Энэхүү Харти нь аливаа байгууллага, хувь этгээдийн сонирхлыг илэрхийлээгүй.  Тус баримт бичиг нь улс орнууд тулгарах бэрхшээлүүдийг даван туулах чадвартай тохиолдолд байгалийн нөөц нь нийгэм, эдийн  засгийн давуу тал бий болгоход хүчирхэг хэрэгсэл болно гэсэн итгэл үнэмшлийн үндсэн дээр бүтээгдсэн. Мөн Харти нь хэрэгцээтэй, тодорхой илэрхийлсэн  зөвлөмжүүдийг санал болгох зорилготой юм.

Орчуулгын баг : Монгол Улсын сайдын ажлын алба, Мегатөсөл хөгжлийн хүрээлэн

"Байгалийн нөөцийн харти"-тай холбоотой дэлгэрэнгүй мэдээллийг : Batsaikhanpm2020@gmail.com болон 99600071 утаснаас авна уу.

Э.БАТСАЙХАН