Азийн зах зээлд Монголын нүүрсний салбарын өрсөлдөх чадварыг бэхжүүлэх зорилгоор 2011 оноос жил бүр зохион байгуулж ирсэн чуулган эхний өдрөө Монгол, Хятадын нүүрсний салбарын бизнес форумаар үргэлжлэх бол хоёр дахь өдөр нүүрсний олборлолт, баяжуулалт, тээврийн асуудлыг голчлон ярилцах юм. Нүүрсний салбарт хөрөнгө оруулалт татах, шинэ техник технологи нэвтрүүлэх, нүүрсний экспорт, худалдааг сайжруулах нь чуулганы үндсэн зорилго гэж болно.

Манай улс энэ онд нийт 42 сая тонн нүүрс өмнөд хөршийн зах зээлд нийлүүлэхээр төлөвлөсөн. оны эхний долоон сарын байдлаар 20 орчим сая тонн нүүрс буюу төлөвлөгөө 50 хувийн биелэлттэй байна. Өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад экспорт 0.42 хувиар өссөн төдийгүй 1.7 тэрбум ам.долларын мөнгөн орлого манай улсын эдийн засагт орж иржээ.

Төв банкны зарласан албан ханшаар ам.доллар 2671 төгрөгтэй тэнцэж байна. Экспорт харьцангуй урагштай яваа нь валютын ханшийн огцом өсөлтийг хазаарлаж дөнгөжээ.

НҮҮРСНИЙ ЭКСПОРТООС АМ.ДОЛЛАРЫН ХАНШ ХАМААРНА

Валютын ханш савлахгүй байх үндсэн нөхцөл нь ам.долларын урсгал. Монголд өдөртөө 30-40 сая ам.доллар орж ирээд байхад л ханш тогтвортой байх нөхцөл бүрдэх боломжтой гэж эдийн засагчид үздэг. Манайх валютын жижиг зах зээл учраас экспортын голлох бүтээгдэхүүний арилжаа үүнд ихээхэн чухал үүрэгтэй. Анзаарсан бол тавантолгойн нүүрсийг зөөж буй олон мянган автомашины цуваа хоёр жилийн өмнө хил дээр саатаж, зуу гаруй километр үргэлжилсэн дараалал үүсэхэд ам.долларын ханш суга өсөж байсныг мартаж боломгүй.

2019 оны хувьд нүүрсний экспортын гуравны нэгийг "Эрдэнэс Тавантолгой” дангаар бүрдүүлнэ. 1072 ширхэг хувьцааг Монгол Улсын иргэн болгонд эзэмшүүлсэн тус компани гурав дахь жилдээ ашигтай ажиллана гэсэн өөдрөг хүлээлттэй сууна. Тус компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Ганхуяг "2019 оны цэвэр ашгаас ногдол ашиг өгөх асуудлыг судалж байгаа” хэмээн саяхан мэдэгдсэн юм. Олон нийт ч хувьцааг нь эзэмших компаниасаа хувь хишиг хүртэнэ хэмээн хүлээж байна. Ирэх онд тохиох улс төрийн сонгуульд иргэдийн санал хаашаа хэлбийх нь ногдол ашгаас ч шалтгаалж мэднэ.

1072 ХУВЬЦААНЫ НОГДОЛ АШИГ БА ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ИТГЭЛЦЭЛ

Coal Mongolia чуулганы нээлттэй сэдвийн нэг нь ногдол ашиг мөнөөс мөн. 2017 оноос хойш "Эрдэнэс Тавантолгой”-н удирдлага болон Ерөнхий сайдын түвшинд ногдол ашиг иргэдэд олгох тухай яригдсан. Хувьцааны нэрийн дансаа иргэд яаралтай нээж, 1072 ширхэг хувьцаагаа баталгаажуулах талаар "Эрдэнэс Тавантолгой” Монголын хөрөнгийн биржтэй хамтран хот, хөдөөгүй явж багагүй ухуулга сурталчилгаа хийсэн билээ. Үр дүнд нь иргэд хөрөнгийн зах зээл, хувьцааны ач холбогдлыг илүүтэй мэдэрч ойлгосон юм. Гэвч биржид бүртгэлтэй компаниуд ногдол ашгаа хэрхэн олгох тухай мэдээллүүд хөврөхтэй зэрэгцэн тус компани гэдийж эхэлсэн нь хачирхалтай. Өмнөх мэдэгдэл, мэдээллээ ч үгүйсгэж, энэ оны хөрөнгө оруулалтын зардлаа хүртэл хэдэн тэрбумаар өсгөсөн нь иргэний нийгмийн байгууллагын эсэргүүцэлтэй тулгарч, компанийн нэр хүнд ч энэ үеэр чухамдаа шороотой хутгалдсан нь өчигдөр мэт.

Олон улсын хөрөнгийн зах зээлийг горилж буй компанийн хувьцаа эзэмшигчдэдээ гаргасан ааш авир нүүрсний салбарын нэр хүнд, тэр тусмаа хөгжиж буй хөрөнгийн зах зээлд итгэх хүмүүсийн урмыг нэг мөр хугалж орхисон нь нийгэмд бухимдал, стресс тарихаас хэтэрсэнгүй.  Хувьцаа эзэмшигч иргэдэд очих учиртай ногдол ашиг хаашаа хэрхэн орсон нь одоо ч эргэлзээ төрүүлсээр. Сүүлийн хоёр жилд 1.2 их наяд төгрөгийн ашигтай ажилласан компани 1072 хувьцаатай иргэнд ногдол ашиг болох 90 мянган төгрөг хамгийн багадаа хуваарилахаар байсан. Гэвч ногдол ашгийг хүргэх ёстой эзэнд нь бус техник эдийн засгийн үндэслэлгүй, хийсэн тооцоо судалгаа нь түүхий, үр ашгаа хэзээ өгөх нь тодорхойгүй Зүүнбаян-Ханги чиглэлийн төмөр замын даланд зарцуулахаар дур мэдэн шийдсэн нь хувьцаа эзэмшигчдийн эрхийг зөрчжээ. Компанийн тухай хуулийг төрийн өмч давамгайлсан компани уландаа гишгэсэн жишээ энэ.

ТЭЗҮ-ГҮЙ ТӨМӨР ЗАМ ХАА ХҮРТЭЛ ҮРГЭЛЖЛЭХ ВЭ

Төрөөс төмөр замын талаар баримтлах бодлогын баримт бичигт томоохон уул уурхайн ордуудыг ашиглах, тус ордуудаас бүтээгдэхүүн экспортлох зорилгоор ойролцоогоор 5600 километр төмөр замын сүлжээг хэд хэдэн үе шаттайгаар барьж байгуулахаар болсон. Энэ дагуу Зүүнбаян-Ханги чиглэл "Шинэ төмөр зам” төсөлд багтсан. Гэхдээ ногдол ашгийн мөнгийг явж явж бэлэн бус, зураг төсөл нь одоо хэр эцэслэн гараагүй Зүүнбаян-Ханги чиглэлийн төмөр зам руу оруулсан нь Монгол Улс дахин нэг шороон далантай болоход хүргэж мэдэхээр байна. Ийм эргэлзээ ч төржээ. Тавантолгой-Гашуунсухайтын төмөр замын 267 км шороон даланг төмөр зам болгон гүйцээх ёстой атал төрийн бодлого нүүрсний төмөр зам дээр ийнхүү төөрөлджээ.

Нүүрсний үнэ хамгийн өндөр байдаг БНХАУ-ын Өвөр Монгол, Шаньси мужийн хэрэглэгчдэд хүрэх хамгийн дөт зам Тавантолгой-Гашуунсухайтын чиглэл. Тийм ч учраас богино хугацаанд оруулсан хөрөнгөө нөхөж чадах төсөлд уг чиглэл тооцогддог. Харин Зүүнбаян-Ханги чиглэл хэзээ эдийн засгийн үр ашгаа өгөх эсэх нь туйлын эргэлзээтэй байна.

Оросын эдийн засаг манайхаас 120 дахин том. Дэлхий дахинд өөрийн сүр хүчийг гайхуулсан цөөн хэдхэн их гүрний нэг. Хэдий тийм боловч өмнөд хөршийн нүүрсний зах зээлд бидэнтэй өрсөлдөгч болон гарч ирсэн. Ийм нөхцөлд бизнесийн "хэл” үйлчилж таарна. Хөршийн зах зээлд дөрөө харшуулан яваа хойд хөрш маань нүүрсний экспортоо хоёр дахин өсгөхөөр төмөр замын хүчин чадлаа нэмэгдүүлж буй.

НҮҮРСЭЭРЭЭ ДЭЛХИЙД ӨРСӨЛДӨХ ОРНЫ АМБИЦ

Манайхаас мянган дахин том эдийн засагтай хятадад найр тавих хойд хөрш бидэнд лав ахын сэтгэлээр хандах цаг үе аль эрт хувьсан өөрчлөгдсөн. Тиймээс алс дорнодоор дамжуулан гуравдагч орны зах зээлд нүүрсээ гаргана гэдэг хэр бүтэлтэй төлөвлөгөө юм бол. Ерөнхий сайд асан С.Баярын "жаран хоног жарны бутархай”-д "Манай нүүрсийг сонирхож авах гаднын айл тийм олон биш. Өөрийнхөө нүүрсний тээвэрлэх, борлуулах аргаа олж ядаж буй орос улсад манай нүүрс огт хэрэггүй. Монголын нүүрсийг хятад л авбал авна. Өрсөлдөх чадвараа хангаад, үнэ ханшаа тохирч чадвал азийн орнууд авч мэднэ. Гэхдээ улс гүрэн дамнуулан нүүрсээ борлуулахын тулд давын өмнө төмөр замаар далайн боомт хүргэх ёстой. Манайхаас далай хүрэх хамгийн дөт зам хойшоо биш, урагш хөтөлж буйг дунд сургуульд газар зүйн хичээл заалгасан хэн ч хэлээд өгнө” гэжээ. Урагшаа бол мянга гаруй, хойгуур тойрвол таван мянга гаруй километрийн зайтайг тэрбээр мөн дурдсан байсан.

• Нүүрсний салбарын худалдаа, хөрөнгө оруулалтын олон улсын Coal Mongolia чуулга уулзалт ес дэх жилдээ өнөөдөр эхэлж байна.

• Сүүлийн хоёр жилд 1.2 их наяд төгрөгийн ашигтай ажилласан "Эрдэнэс тавантолгой" компани 1072 хувьцаатай иргэнд ногдол ашиг болох 90 мянган төгрөг хамгийн багадаа хуваарилахаар байсан.

• Хэдэн жилийн өмнө манай улс Оросын төмөр замаар дамжуулан туршилтын тээвэр хийхэд  далайн боомт дээр нүүрс борлуулах үнэ хэт өндөр гарч, ашиг бус алдагдал хүлээсэн цаг бий.

Манайхаас экспортолж буй угааж баяжуулаагүй нүүрсийг машинаар 1000 километр, төмөр замаар 3000 километр зөөхөд л өрсөлдөх чадвараа алддаг гэж салбарынхан үздэг. Энэ нь ч батлагдсан. Ийм нөхцөлд Хятадын хаяанд оршиж байгаа хэрнээ манай нүүрсний компаниуд хаа холын Сибирь, Кузбассын бүс нутгаас төмөр замаар нүүрсээ зөөдөг Оросын компаниудад ялагддаг болоод байхад алс дорнодоор нүүрсээ тээх нь бидэнд ашиг даллах гарц мөн эсэхийг дахин тунгааж үзэхсэн. ТЭЗҮ нь гараагүй байгаа төмөр замаар зүүн хойд зүгт ачаад, ОХУ-ын нутгаар 5000 километр тээвэрлэж зүтгэх нь нүүрсээрээ дэлхийд өрсөлдөх орны амбиц гэж үү.

Оросын төмөр замын тээвэр хэт өндөр өртөгтэй гэж дэлхий нийтэд яригддаг. Ах, дүүгийн найрамдал гэж сүжрээд, манай улсад Рао Ржд төмөр замын тарифаа яаж ч буулгаад нүүрсний өртөг борлуулах үнээсээ хэд дахин өндөр байвал хэн бидэнтэй түншлэх вэ. Хэдэн жилийн өмнө манай улс оросын төмөр замаар дамжуулан туршилтын тээвэр хийхэд далайн боомт дээр нүүрс борлуулах үнэ хэт өндөр гарч, ашиг бус алдагдал хүлээсэн цаг бий. Находка, Ванино боомтоор нүүрсээ худалдах тэрхүү орон зай бидэнд хэр үнэтэй олдох вэ. Дорнын эдийн засгийн чуулганд уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд оролцож буй. Оросууд манай дээрх шинэ чиглэлийн төлөвлөгөөг битүүхэн гайхан шогширч, "Дорнын явдал нарийн учиртай” хэмээн Владивостокт нэрийдсэн байдаг. Өөрийн нүүрсээ хямд тээвэрлэж дөнгөхгүй байж, танай нүүрсэнд тээврийн илүү нөхцөл манайх өгнө гэж байхгүй хэмээн зарим нь дотночлон хэлэх. Бодох л асуудал юм.