• Хилээр гаргаж амжаагүй гэсэн үндэслэлээр цагааддаг нь хууль бус үйлдлийг өөгшүүлдэг юм биш биз
• Төв банкинд алт тушаалт нэмэгдсэн ч хилээр гаргахыг завдсан хэрэг тасрахгүй байна
• ЦЕГ-ын статистикт 2019 онд хилээр хориотой бараа нэвтрүүлэх гэж байгаад баригдсан 89 гэмт хэрэг бүртгэгдсэний цөөнгүй нь алт, үнэт эдлэлтэй холбоотой гэмт хэрэг байж

"Гурилын хулгайчийн гуя нь цагаан” гэж ярьдаг нь гэмт хэрэгтнийг илрүүлэх сэжүүр ил байгааг нотолсон үг. Үүн лугаа хууль бусаар хил нэвтрүүлдэг алтны хэмжээг Монголбанкны мэдээлэл нэг талаар ил болголоо. Монголбанк 2019 онд 15.2 тонн үнэт металл худалдан авсан нь 2018 онд 21.9 тонн үнэт металл худалдан авснаас 6.7 тонноор бага буюу 30 хувиар буурсан үзүүлэлт байв. Харин 2020 оны эхний гурван сарын байдлаар Монголбанк 5.3 тонн алт худалдан авсан байна. Энэ нь өмнөх оныхоос 4.5 тонноор нэмэгдсэн үзүүлэлт юм. Үүний цаана коронавирусээс шалтгаалж хил хаасан үед хилээр хууль бусаар нэвтрүүлдэг алтны урсгал Монголбанк руу чиглэсэн гэсэн мэдээлэл "нуугдаж” байгаа юм. Монголоос хуулийн дагуу нэвтрүүлсэн алтны хэмжээ 2019 онд есөн тонн байлаа. Тухайлбал, Их Британид 4.9, Сингапурт 2.4, Швейцарт 1.6 тонн алт худалджээ. Харин УУХҮЯ-ны мэдээлэлд өнгөрсөн оны 11 сарын гүйцэтгэлээр 14.8 тн алт олборлосон гэсэн бол мөн оны 11 дүгээр сарын төгсгөлд Монголбанк 14.4 тонн алт худалдан авсан байна. Өөрөөр хэлбэл, өнгөрсөн жил олборлосон 400 кг алт хууль бусаар хил давсан байж магадгүй гэсэн таамаглал үлдээв. Эндээс алт хууль бусаар хил нэвтрүүлдэг бүлэглэл, "арын хаалга” баттай байгаа гэх хардлага эрхгүй төрж байгаа юм. Өнгөрсөн онд алтыг хууль бусаар хил давуулах гэж байгаад баригдсан олон хэрэг бүртгэгдсэн. Томоос нь тоочвол, 2019 онд эрүүгийн цагдаагийнхан иргэн О, М нарыг гадуур болон дотуур хувцсандаа зургаан кг алт нууж Замын-Үүд боомтоор хил нэвтрэх гэж байхад нь баривчилсан, мөн нэгэн иргэн гар тээш болон биедээ 2.735 кг алт нууж улсын хилээр гарахыг завдсан үйлдлийг гаалийн хяналт шалгалтаар илрүүлжээ. Энэ мэтчилэн хилийн хяналт болон цагдаагийн байгууллагын хараанд өртсөн гэмт хэргүүд хэд хэд бий. ЦЕГ-ын статистикт 2019 онд хилээр хориотой бараа нэвтрүүлэх гэж байгаад баригдсан 89 гэмт хэрэг бүртгэсний цөөнгүй нь алт, үнэт эдлэлтэй холбоотой гэмт хэрэг байж. Алтыг иргэд хууль бусаар хил давуулах олон арга хэрэглэж байгааг цагдаа, хилийн хяналтынхан гадарладаг болсон. Үүнээс улбаалж алтыг зохион байгуулалттай хил давуулах тохиолдол ч гарч байв. Тодруулбал, Замын-Үүдийн хилийн боомтоор нэвтэрч байсан 7814 дүгээр галт тэрэгний зүтгүүрийн эд ангид 15.5 кг алт нууж хил нэвтрүүлэх гэж байсныг гаалийн улсын байцаагч нар илрүүлж байсан удаатай. Харин хилээр хууль бусаар алт нэвтрүүлэх шалгарсан аргад автомашины эд ангид нуух, ачаа бараанд далдлах явдал орно. Үүний хэдийг нь хил гаалийн алба илрүүлж чадаж байгаа вэ гэдэг нь ч эргэлзээ төрүүлсэн хэвээр. Нөгөөтэйгүүр манай хил, гаалийн байгууллагад алт илрүүлэх рентген төхөөрөмж, "CT-40 KIT” маркийн шилэн дуран авианы иж бүрдэл багаж хангалттай байдаггүйтэй холбоотой. Гаалийн байцаагч нар тоног төхөөрөмжөөр бус зөн билгээрээ ажлаа хийж байгаагаас энэ төрлийн гэмт хэргийг бүрэн хяналтдаа авч чаддаггүй талаар цагдаагийн холбогдох албаныхан ч ярьж байсан. Ийм нөхцөлд алт хууль бусаар хил нэвтрүүлж, азаа үзэхийг хүсэгчид олшрох нь тодорхой. Энэ нь "амташсан хэрээ арван гурав дахих” боломжийг олгодог байж болзошгүй. Мөн тэднийг шүүхээс цагаатгаж өөгшүүлдэг гэх хардлага ч бий. Алт хууль бусаар хил давуулах гэмт хэрэг үйлдэгчдийг гаалийн байцаагчид барьдаг ч шүүхийн шатанд цагааддаг юм биш биз гэсэн хардлага төрүүлэх нэгэн хэрэг анхаарал татаж байна. Тухайлбал, хилийн хяналтын бүсэд автомашинтайгаа орсон этгээдээс хилийн хяналтынхан 6.8 кг алт илрүүлсэн боловч шүүхийн шатанд цагаатгасан тохиолдол бий. Тухайн хэргийн материалыг сөхөж үзвэл дөрвөн жилийн өмнө алт хууль бусаар хил давуулахыг завдсан үндэслэлээр шалгагдсан иргэн Д, Б нарыг шүүхээс цагаатгаж, зургаан кг алтны үнийг Монголбанкны ханшаар бодож олгожээ. Уг нь шүүгдэгч Б мэдүүлэгтээ "Өмнөговь аймгийн Гашуун сухайт боомтоор дөрвөн ширхэг дөрвөлжин хэлбэртэй гадуураа хар өнгийн гялгар уутаар ороож скочдсон алтыг өөрийн фургон машины урд хэсэгт их гэрлийн дор нуусан... Тэр өдрийн 13:00 цагийн орчимд алт өгч явуулсан. Удалгүй Д "алтаа хил гаргаад хэрэггүй, буцаагаад манай дүүд өгөөд явуулчих, нөгөө авна гэсэн хүн утсаа авахгүй байна” гэж хэлсэн. Тэгээд би эргээд явах гэтэл автомашин маань гааль руу орох машины дараалалд орчихсон байсан болохоор гарч чадаагүй. Гэтэл гаалийн байцаагч ирээд шалгасан” гэжээ. Мөн шүүгдэгч Д "Би хүмүүсээс алт авч үнэ өсөхөөр нь зардаг юм. Хужаа нар алт үнэтэй авдаг гэж дуулаад Хятад руу явж үзмээр санагдсан. Б-тэй 2014 оны тавдугаар сарын эхээр Гашуунсухайтын хил дээр танилцсан юм. Алт яаж урагш нь гаргадаг юм бол, таньдаг мэддэг хүн байна уу гэхэд Б болох байх гэж хэлсэн. Тэгээд надад утасны дугаараа өгсөн. Би өөрт байсан алтан дээрээ нэмж Бат-Эрдэнэ гэх хүнээс алт худалдаж аваад зургаан кг орчим болгож, Гашуунсухайт руу Б-д өгч явуулсан. Өмнө нь би Б-тэй танилцах үедээ хилийн цаана нэг хятад хүнтэй танилцаад ярилцсан байсан юм. Тэр хятад хүн надад хэлэхдээ Монголд авч байгаа үнээс хамаагүй өндөр үнээр авдаг гэсэн” гэжээ. Харин хохирогчоор оролцсон Монголбанкны төлөөлөгч "Монгол Улсын хилээр алтыг аж ахуйн нэгж, байгууллага хилээр гаргахдаа холбогдох яамдаас зөвшөөрөл авсны үндсэн дээр гаргадаг. Д, Б нар нь эрх бүхий байгууллагаас зөвшөөрөл авалгүй, гаальд мэдүүлээгүй, нууж хууль бусаар авч гарахыг завдсан байна. Монгол Улсын хилээр хууль бусаар нэвтрүүлсэн үнэт металл болох алтыг шүүхийн тогтоол гарсны дараа улсын орлого буюу Монголбанкны Улсын эрдэнэсийн санд хүлээн авдаг” гэжээ. Харин шүүхээс Д, Б нарыг цагаатгасан тогтоолдоо "шүүгдэгч Б нь шүүгдэгч Д-гийн өгч явуулсан 6,884,70 грамм алтыг машиндаа нууж хилийн бүсэд авч очсон боловч гаалийн талбайгаас буцаж байхад нь гаалийн байцаагч саатуулж, шалгасан үйл баримт тогтоогдсон байна. Энэ нь шүүгдэгч нар алтыг хууль бусаар хил нэвтрүүлэхээр завдсан гэмт хэрэг үйлдсэн мэт харагдахаар байна. Дээрх нөхцөл байдлууд нь нэмэлт мөрдөн байцаалтын ажиллагаагаар тогтоогдсон, цугларсан баримт нь шүүгдэгч нарыг яллах биш цагаатгах талын нотлох баримт болжээ. Шүүгдэгч Д, Б нар урьдчилан үгсэн тохирч бүлэглэн алтыг хилээр хууль бусаар нэвтрүүлэхээр завдсан гэмт хэрэг үйлдсэн болох нь хавтаст хэрэгт авагдсан нотлох баримтуудаар нотлогдохгүй байна” гэсэн аж. Энэ мэтчилэн хилээр алт гаргах санаархалтай хүмүүсийг цагаатгаж байгаа нь азаа үзэгчдийг олноор төрүүлж байна. Өнөөдөр ч алтыг хууль бусаар хил давуулах оролдлого гарсаар байна. Энэ сарын 6-нд гэхэд Замын-Үүд дэх гаалийн хяналтын бүсээр ачаа тээвэрлэж явсан иргэн П хүрэмнийхээ халаасанд 1.3 кг алт нууж улсын хилээр хууль бусаар нэвтрүүлэхийг завдаад баригдлаа. Иргэдийг хилээр нэвтрэхийг хориглосон энэ хорио цээрийн үед ачаа бараа тээвэрлэгчдийг алтны сүлжээнийхэн онилж байгааг ч энэ явдал харуулж байна. Цаашид алтыг хууль бусаар хил нэвтрүүлэх оролдлого хэдээр нэмэгдэхийг хэлж мэдэхгүй. Уг нь хил, гаалийн байгууллагын тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх төслийг энэ онд хэрэгжүүлж дуусна. Тэр болтол "буяныг гаргахгүй бузрыг оруулахгүй” байж чадвал улсын алтны нөөцөд хэрэгтэй юм даа.