-Газрын тосны үйлдвэр барих ажил ямар шатандаа явж байна вэ?

-Газрын тос боловсруулах үйлдвэр 2017 онд ТЭЗҮ-ийг боловсруулж эхэлсэн. Инженерчлэлийн ажил 2019 онд эхлээд, 2021 оноос үйлдвэр бүтээн байгуулалтын  шатандаа шилжсэн. Бид дөрвөн үндсэн гэрээний хүрээнд үйлдвэрийн ажлаа хэрэгжүүлнэ. Газрын тос боловсруулах үйлдвэр гэдэг бол хүндрэл ихтэй, олон салбарыг дамнасан байдаг. Цоо шинэ хүнд үйлдвэрийг барихад газар, байгаль экологиос эхлээд техник технологийн шийдвэл, эрчим хүч, дэд бүтэц гээд маш олон салбар хамарч байгаа учраас Засгийн газрын түвшинд нэгдсэн нэг бодлоготойгоор дэмжиж хэрэгжүүлэхээр ажлын хэсэг байгуулсан.

Төсөл хэрэгжиж эхэлсэн цагаас хойш тасралтгүй урагшилж, цар тахлын үеийн хорио цээрийн дэглэм, үнийн өсөлт, тээвэр ложистик, хил гаальтай холбоотой үүссэн хүндрэлийг даван туулж, одоо төлөвлөлт, инженерчлэлийн үеэс бүтээн байгуулалт, барилга угсралтын шатад шилжээд байна. Хамгийн их цаг хугацаа, хүчин чармайлт, нарийн мэргэжлийн маш олон инженер мэргэжилтний оролцоо, оюун ухаан шаардсан төлөвлөлт бүхий инженерчлэлийн үе шат дууслаа.

Үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтын эхний багц ажил буюу (EPC 01) оффис-сургалтын төв, эмнэлэг, гал команд, агуулах, засварын цех, ажиллагсдын хоолны газар гэх мэт иргэний есөн барилга, 30 мянган метр куб багтаамжтай газар доорх усны нөөцийн сав, 89 км ус дамжуулах шугам хоолой, насос станцууд, түүнийг дагасан цахилгаан дамжуулах агаарын шугам, дэд станц зэрэг технологийн бус барилга байгууламжуудын барилга угсралтыг Энэтхэгийн "JMC Projects india" компани 2021 онд  эхлүүлж, энэ зун ашиглалтад хүлээлгэн өгнө. 

Харин EPC 02 багц ажлын хүрээнд атмосфер, вакум нэрлэгийн, ханасан хий ялгах, хэрэглээний, дагалдах гэсэн бүх төрлийн байгууламж, түүний дотор 49 агуулах сав резервуар, бүтээгдэхүүн ачих буулгах вагон, авто эстакад зэрэг үндсэн технологийн, дагалдах, туслах олон төрлийн байгууламж барина.

EPC 03 багц ажлын хүрээнд үйлдвэрийг цахилгаан, дулаан уураар хангах 35 МВт хүчин чадалтай ДЦС станц барина. Дээрх хоёр багц ажлын ерөнхий гүйцэтгэгчээр БНЭУ-ын "Megha Engineering Infrastructure" компани шалгарч, 2022 оны аравдугаар сард гэрээ байгуулж ажлаа эхлүүлсэн. Одоогоор тус компани Монголд төлөөлөгчийн газраа байгуулж, геотехникийн судалгаагаа дуусган, шаардлагатай техник, тоног төхөөрөмж, тэдгээрийн эд ангийн нийлүүлэгч, бүх төрлийн туслан гүйцэтгэгчээ сонгох, үйлдвэрийн талбайд бараа материал, хүн хүч татах ажлаа хийж байна. Тоног төхөөрөмжийг өөрсдийн заводдоо үйлдвэрлэнэ. Бидний санал болгосноор цаг хугацаа, зардал хэмнэх үүднээс хэт том оврын, тээвэрлэхэд хүндрэлтэй зарим тоног төхөөрөмжийн эд анги, ган хийцийг Монголд үйлдвэрлэж угсрах юм. Гүйцэтгэгч компани манай улсад үйлдвэрээ оруулж ирж, боловсруулах үйлдвэрийн эд анги, шугам хоолойг энд үйлдвэрлэвэл бидний хувьд тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэлийн том туршлага болох төдийгүй эдийн засгийн хувьд ч ашигтай байх болно.

-Түүхий тос дамжуулах хоолойн ажил хэр үргэлжилж байгаа вэ?

-Түүхий эдийг тээвэрлэх дамжуулах 530 км хоолойн бүтээн байгуулалтыг Хятадын "Norinco International" компани гүйцэтгэж байна. Дамжуулах хоолойг 2025 оны эхний улиралд багтаан барьж дуусгахаар төлөвлөсөн. Одоогоор хоолойн байр зүйн зураглал, инженер-геодези, геотехникийн нарийвчилсан судалгаа, түүхий тосны шинж чанарын нарийвчилсан шинжилгээ зэрэг ажлыг дуусган техникийн зураг төсөл, түр кемпийн барилга байгууламж, технологийн зам, цэвэр усны хангамжийн байгууламж барьж байна.

-Бүтээн байгуулалтыг Энэтхэгийн компаниуд хийж байгаа юу?

-Манай төсөлд БНЭУ, АНУ, Герман, Итали, Франц, Голланд, БНХАУ, Испани зэрэг орны компаниуд оролцож байгаа. Манай Засгийн газар, БНЭУ-ын Экспорт-Импорт банк хооронд байгуулсан, УИХ-ын соёрхон баталсан Зээлийн ерөнхий хэлэлцээрт барилга угсралтын ерөнхий гүйцэтгэгчдийг Энэтхэгт бүртгэлтэй компаниудаас сонгохоор заасан байдаг.

Үйлдвэр технологийн үндсэн 12 байгууламжаас бүрдэнэ. Гүн боловсруулалтын буюу хоёрдогч технологийн байгууламжаар гидрокрекинг технологийг сонгосон. Жилд 1.5 сая тонн түүхий тос боловсруулах хүчин чадалтай, орчин үеийн стандартын шаардлага хангасан, өндөр чанарын түлш шатахуун, тэр дундаа зах зээлийн эрэлт хэрэгцээнд нийцүүлэн дизель түлхүү үйлдвэрлэнэ. Үйлдвэр бүрэн хүчин чадлаараа ажиллавал 1.8 сая орчим тонн тос боловсруулж чадна.

Бид нэн түрүүнд түлш шатахуун, мөн 95 октантай авто бензин, дизель, онгоцны түлш, шингэрүүлсэн шатдаг хий, зуухны түлш үйлдвэрлэнэ. Ямартай ч газрын тосны үйлдвэр барих нь том ажил. Цааш цаашдаа нефть-химийн, химийн аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх суурь нь болно шүү дээ. 

-Анх нэг  тэрбум ам.доллароор үйлдвэр барина гэж байсан ч цар тахлын улмаас хөрөнгө оруулалт нэмэгдсэн гэж байсан. Хэдий хэмжээгээр нэмэгдсэн бэ?

-Цар тахлаас үүдэн дэлхий дахинд бүх төрлийн бараа, ажил үйлчилгээний үнэ өссөн. Анх Зээлийн ерөнхий хэлэлцээрт үйлдвэрт шаардлагатай бараа, ажил үйлчилгээний 75-аас дээш хувийг Энэтхэгээс импортлохоор заасан. Бид боломжтой тоног төхөөрөмж, бараа материалыг аль болох Монголоос, хөрш зэргэлдээ орноос нийлүүлж, хөрөнгө оруулалтын зардлыг багасгах санал тавьсныг Энэтхэгийн Засгийн газар зөвшөөрч, манай төсөлд зориулаад, Зээлийн хэлэлцээрийн журмыг тусгайлан өөрчилж, хувь хэмжээг 50 болгож бууруулсан. Үүнд Монгол, Энэтхэгийн төр засгийн байгууллагууд дэмжиж ирснийг дурдах нь зүйтэй. Энэ ташрамд, манай төслийг бүхий л талаар дэмжиж, тулгамдсан асуудлыг шуурхай шийддэг БНЭУ-ын Засгийн газар, Экспорт-Импортын банканд чин сэтгэлийн талархал илэрхийлж байна.

-Тэгвэл үйлдвэрийг ажиллуулах боловсон хүчний нөөцөө хэрхэн бэлдэж байгаа вэ?

-Үйлдвэр барихад боловсон хүчин, мэдлэг, туршлага дутаж байгаа ч манай компанийн инженер, мэргэжилтнүүд сараас сард, жилээс жилд өсөн хөгжиж байна. Үйлдвэр ашиглалтад ороход 550 орчим инженер, техникийн ажилтан шаардлагатай. Нарийн мэргэжлийн 300 орчим инженерийг ойрын хугацаанд бага зардлаар бэлтгэхээр ШУТИС-д "ГТБҮ-ийн инженерчлэл"-ийн бакалаврын анги шинээр нээж, тэтгэлэгт хөтөлбөр зарлаж эхний элсэлтээ аваад байгаа. Боловсон хүчний нөөц бэлтгэхэд Энэтхэгийн Засгийн газар онцгой анхаарч, дэмждэг.

ГТБҮ нь онцгой төвөгшилтэй, тэсэрч дэлбэрэх нүүрс устөрөгчийн орчинд явагддаг тул үйлдвэрийг ашиглалтад оруулсан эхний жилүүдэд олон жил ажилласан туршлагатай гадаадын мэргэжилтэн, инженерийг зайлшгүй ажиллуулах шаардлагатай. Монгол инженерүүд бие даан ажиллах чадвар эзэмшсэнээр гадаад ажиллагсдын тоог үе шаттай багасгана. Энэтхэгийн төр засгийн байгууллагууд үйлдвэр ашиглалтад орох хугацаа ойртож байгаад анхаарч, саяхан энэ үйл ажиллагааг хэрхэн зохион байгуулах талаар "Индиан ойл” компанийн захиралтай уулзуулсан. Ирэх оноос хүмүүсээ тус компанийн үйлдвэрүүдэд дадлага хийлгэхээр урьдчилсан байдлаар тохиролцоод байна.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Дашрамд дурдахад, Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улсын Засгийн газрын хөнгөлөлттэй зээлээр Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн санхүүжилт 1 тэрбум 236 тэрбум ам.доллар, жилийн 1.75 хувийн хүүтэй, 25 жилийн хугацаатай,  бөгөөд  эргэн төлөлтийг зээлийн эхний санхүүжилт хийснээс хойш 7 жилийн дараа буюу 2025 оноос төлж эхэлнэ гэсэн нөхцөлтэй аж.

https://itoim.mn/a/2023/03/20/society/ayd