Энэ бүгдийг авч үзвэл Монгол Улс одоогийн түвшнийг хэвээр хадгалах хугацаа үндсэндээ гурван жил байгаа юм. Энэ онд болон ирэх 2025, 2026 он гэсэн үг. Үүнээс хойш магадгүй Хятадын кокжсих нүүрсний идэвхтэй эрэлт хэрэгцээ, эрчим хүчнийх ч ялгаагүй буурах хандлагатай байгаа. Олон улсын байгууллагуудын болон эрчим хүчний агентлагуудын судалгаанд энэ тухай нэлээн олон удаа дурдсан байгаа.

-Дэлхийн чиг хандлага ногоон эдийн засаг руу чиглэж байна. Таны ярианд дурдсанаар Монгол Улсын хувьд ирэх жилүүдэд нүүрсээ экспортолж чадахгүй эрсдэл үүсжээ. Ойрын хугацаанд уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ нэмүү өртөг шингээж боловсруулах, экспортлох шаардлага тулгарч байна гэж ойлгож болох уу?

-Мэдээж уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг баяжуулах шаардлага тулгарч байна. Үнэ цэнтэй нүүрсийг илүү түлхүү нийлүүлэх ёстой. Хятад улсын жилд авч буй импортын коксжих нүүрсний хэмжээ 100 гаруй сая тонн. Өнгөрсөн жилүүдэд бид 20-30 сая тонныг нийлүүлдэг байсан. Энэ тоо өнгөрсөн жил анх удаа 60-70 сая тоннд хүрлээ. Монгол Улсын хувьд бусад улс орнууд ямар нөхцөлтэй гадаад худалдаа хийж байгааг анхаарах ёстой. Жишээ нь, ОХУ, Австрали, Индонез, ОХУ зэрэг улс бүтэн жилийн гэрээтэй. Эсрэгээрээ манай улс уурхайн амнаас нүүрсээ нийлүүлж тодорхой нэг компани дангаараа хэлцэл хийж байна шүү дээ. Нэгэнт хоёр жилийн дараа Гашуунсухайтын төмөр замын холболтоо хийхээр төлөвлөж байгаа бол аль болох өндөр өртөг шингэсэн бага хэмжээтэй үнэ цэнтэй нүүрс нийлүүлмээр байна. Тиймээс биш өмнөх шиг 60 сая тонн нүүрсээ нийлүүлсээр байх нь үр ашиггүй. Маш өндөр зардалтай атал бага орлоготой.

Өрсөлдөөн нэмэгдэж байгаа энэ цаг үед дээрх чиглэл рүү явах нь зөв. Ийм нөхцөлд илүү үнэ цэнтэй баяжуулах бүтээгдэхүүн бол газрын ховор элемент л байгаа.

-Гэхдээ нүүрсийг биржээр арилжаалсан нь нүдээ олсон шийдвэр гэж эрх баригчид ам сайтай байгаа. Зорилго нь олон улсын хөрөнгийн зах зээлд худалдан авагчдын тоог нэмэх, хөрөнгө оруулалт татах гэж ойлгосон?

-Биржийн худалдаа нь металлын хувьд боломж. Гэтэл нүүрсний тухайд эрс харьцангуй. ОХУ-аас Хятадтай өндөр түвшинд 100 сая тонн нүүрс нийлүүлэх гэрээ байгуулж байхад манай улс долоо, долоо хоногоор арилжаа хийгээд ямар ч амжилтад хүрэхгүй. Биет хэмжээ нь хэвээрээ ч ашиг нь буурч зардал нэмэгдэж байна. Магадгүй бид дахиад л 60 сая тонн нүүрс экспортоллоо гэхэд экспортын орлого өнгөрсөн оны мөн үеэс буурах хандлагатай байгаа юм. Иймээс гадаад худалдааны нөхцлийг бид бусад улстай маш сайн харьцуулж үзэх ёстой. Гадаад худалдааг олон улсын жишгээр хийх ёстой. Сүүлийн үед бидний нэлээн ярьж буй хилийн үнэ ашигтай юу, үгүй юу гэдгийг бид дахиад сайн бодох цаг нь болсон. Яагаад гэвэл хилийн үнээр нийлүүлж байгаа нөхцөлд нийлүүлэгч тал бүх татвар хураамжаа төлдөг байхгүй юу. Тэгэхээр Хятадын тогтоож буй гурван хувийн татварыг бид давхар төлнө гэсэн үг.

2030 ОНООС МОНГОЛ УЛСЫН ЭДИЙН ЗАСГИЙГ ТӨРӨЛЖҮҮЛЭХ БОЛОМЖ НЬ ГАЗРЫН ХОВОР ЭЛЕМЕНТ

-Хөрөнгө оруулагчид дахин Монголыг тоож эхэллээ. Нүүрсний дараа уран, лити хайх олборлох сонирхлоо илэрхийлэх болсон нь бидний хувьд том боломж байх?

-Дэлхийн банкны саяхан гаргасан судалгаанд Монгол Улсын ямар бүтээгдэхүүн ирээдүйтэй байж болохыг танилцуулсан. Үүнээс харвал нэн тэргүүнд зэсийн баяжмал ирээдүйтэй бол араас нь газрын ховор элемент багтаж байна. Газрын ховор элемент нь дараагийн хөрөнгө оруулагчдыг татах боломжтой салбар. Төвөгтэй тал нь, байгаа нөөц нь алт, зэс шиг биш. Газрын ховор элементэд хайгуул хийсэн геологичдийн эхний үр дүнгээр, олон төрлийн ховор элемент нэг дор нэг өдөр бий болдог учраас ялгах процесс нь илүү төвөгтэй. Илүү өртөг зардал ихтэй. Тэгэхээр бид ховор элементийг хүдрээс ялгаж чадах технологи бүхий улсын хөрөнгө оруулалт хэрэгтэй. Одоогоор бид БНСУ-тай хамтран газрын ховор элементийн судалгааны төв байгуулж байна. Энэ талаар Германтай хамтран ажиллах санамж бичиг байгуулж байна.

Олон улсын жишгээр газрын ховор элементийг хамгийн сайн нийлүүлж байгаа нь Хятад. Монгол Улсын хилээс 100 гаруйхан километрын цаана Баян-Овоо дэлхийн зах зээлийн маш том хувийг нийлүүлж байна шүү дээ. Тэнд харьцангуй хямд зардлаар газрын ховор элементийг ялгаж чаддаг технологи нь байна гэсэн үг.