Засгийн газар байгалийн нөөцийн олборлолтоос олж буй орлогыг хэрхэн хуваарилах асуудлыг шийдвэрлэх ёстой.  Дараахи боломжууд байж болно (үүгээр хязгаарлагдахгүй): орлогыг үндэсний болон үндэсний дэд төсөвт шууд хуваарилах; татварын хөнгөлөлтөд зарцуулах, эсхүл нийгмийн халамж, тэтгэмж, "байгалийн нөөцийн ногдол ашиг” гэх мэт төлбөр гүйцэтгэхэд зарцуулах; тэтгэврийн болон байгалийн нөөцийн санд оруулах; зээлийн институтэд хуримтлуулах; эсхүл орлогыг төрийн өмчит компанид авч үлдэх/хуваарилах.    
Засгийн газар эдгээр боломжуудаас сонголт хийхдээ дараахь хоёр гол зарчмыг харгалзан үзэх нь зүйтэй: цаг үе, нийгмийн дундах эрх тэгш байдлыг эрхэмлэх; мөн орлогыг хүн амын амьжиргааг дээд хэмжээнд хүргэхэд зарцуулах.   
Байгалийн нөөцөөс олох орлогын мөн чанар нь үүнийг дараахи дөрвөн хэлбэрээр илүү төвөгтэй болгодог:

-Нэгдүгээрт, нөхөн сэргээгдэхгүй байгалийн нөөцийн олборлолт нь туйлийн тогтворгүй. Аливаа улс арилжааны нөөц дуусах үед эвсэл наад зах нь боломжит орлогын урсгал багасч эхлэх үеэс хэрэгжүүлэх төлөвлөгөөтэй байх ёстой. Байгалийн нөөц багасах явцтай зэрэгцэн үүнтэй тэнцэхүйц хэмжээний үр ашигтай хөрөнгийг/ ихэвчлэн биет болон хүний нөөцийн капитал / нэмэгдүүлэх арга хэмжээ авахыг шаарддаг. -Хоёрдугаарт, ашигт малтмалын олборлолтын төсөл бүх хүчин чадлаараа ажиллахад байгалийн нөөцөөс олох орлого ихэвчлэн асар их хэмжээгээр өсөх ба нөөц шавхагдахад энэ хэмжээ урт хугацаанд уналтад орно. Тиймээс Засгийн газар богино хугацаанд улсын нийт эдийн засагтай тэнцэхүйц хэмжээний их мөнгөний талаар шийдвэр гаргах ёстой болдог.  Засгийн газрын жил тутамд зарцуулж буй мөнгөний хэмжээ орлогын хэмжээнээс хэтрэхгүй байх хэрэгтэй. Ингэснээр зарим хэлбэрээр хуримтлал үүсгэхийг шаардана.

-Гуравдугаарт, түүхий эдийн үнээс хамааралтайгаар орлогын хэмжээ жилээс жилд өөрчлөгддөг. Энэ тохиолдолд  богино хугацааны орлогын савалгаа Засгийн газрын эрсдэлтэй зардлын хэлбэлзэл болж хөрвөхгүй байх бодлогын зохицуулалт шаардлагатай.

-Дөрөвдүгээрт, эдийн засагт орж байгаа орлогын урсгал макро эдийн засагт сөрөг нөлөөлөл үзүүлэх боломжтой. Эдийн засагт орж ирж байгаа их хэмжээний мөнгөн урсгал нь гадагш гүйлгээгүй бараа таваар, үйлчилгээний өндөр эрэлт үүсгэхийн зэрэгцээ  экспортын салбарыг доройтуулах үзэгдэл буюу "Голланд өвчин” үүсгэх магадлалтай. Мөн ирээдүйд биет хөрөнгө бий болгох, олох орлогын урсгалыг тооцоолсон хүлээлт нь кредитийн хөөс, санхүүгийн бусад асуудлын шалтгаан болж болно.
Дээрээс нь богино хугацаанд дотоодын хөрөнгө оруулалт их хэмжээгээр нэмэгдэхэд эдийн засгийн шингээх чадвар хангалттай биш байдгаас дотоодын вальютын ханш унах боломжтой. Эцэст нь хэрэв иргэд байгалийн нөөцийн олборлолтоос олж буй орлого шударга хуваарилагдахгүй байна гэж үзвэл энэ нь дотоодын зөрчилдөөнд хүргэж болзошгүй.  {Холбогдох нэмэлт мэдээллийг удахгүй нийтлэгдэх ЖОР 8-аас орлогын савалгаа, ЖОР 9-өөс эдийн засгийн шингээх чадварыг нэмэгдүүлэх нь хэсгээс харж болно}   
Ирээдүйн үеийнхэнд тэгш хуваарилах   : Эхний зорилгод хүрэхийн тулд Засгийн газраас тэнцвэртэй байдлыг харгалзсаны үндсэн дээр орлогын хэчнээн хувь одоогын иргэдэд, ирээдүй үеийнхэнд хэдий хэмжээгээр зарцуулахыг шийдвэрлэх ёстой болно. Энэ шийдвэр байгалийн нөөцөөс олох орлогын хэчнээн хувь нь зарцуулагдах эсвэл хадгалагдах боломжтойг тодорхойлсон үндэслэл бүхий тооцоолол, улсын өсөлтийн төлвөөс хамаарна. Хэрэв өсөлтийн хувь өндөр байх бол одоогийн иргэд ирээдүйн иргэдтэй харьцуулбал илүү ядуу байх ба; одоогийн иргэдийн ахуйн нөхцлийг сайжруулахад зарим хойшлуулшгүй зардал гаргах хэрэгтэй болно гэсэн үг юм. Орлогын өсөлтийн хувь илүү удаан байх төлөвтэй орнуудад одоо болон ирээдүйн  иргэдийн орлогын хэмжээнд ялгаа бага байна. Энэ тохиолдолд Засгийн газар үе үеийн иргэдийн эрх тэгш байдлыг хангахын тулд одоогийн иргэдэд бага зарцуулж, ирээдүйн иргэдэд оруулах хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх асуудалд анхаарах хэрэгтэй.  
Түүнчлэн цаашид илүү тэгш хуваарилалт хийхэд  одоогийн орлогын зарим зарцуулалтаар дамжуулан төрийн үйлчилгээний зардлыг үр ашигтай болгох, олон нийтээс Засгийн газарт үзүүлэх дэмжлэгийг байгалийн нөөцийн менежментийн урт хугацааны төлөвлөгөөтэй уялдуулах нь чухал.   Байгалийн нөөц нь олон нийтийн хүлээлт хэт өндөр болж, бие даасан сонирхлын бүлгүүд орлогоос хувь хүртэхийг шаардах эрсдэл дагуулдаг. Ил тод, олон нийтийг хамарсан үндэсний хэмжээний төлөвлөгөө, бодит байдлын талаархи мэдээллээр дамжуулан эдгээр хүлээлтийг удирдснаар эрэлт, зардлын хэтрэлтийг хязгаарлах боломжтой. Ядуу буурай орнуудад зарим хэрэглээ зөвшөөрөгдөх ба энэ нь ихэвчлэн орлогоос аль болох ихийг зарцуулах аливаа улс төрийн системийн ердийн хариу үйлдэл байдаг: улс орнууд залуу, ирээдүй үеийнхний байгалийн нөөцийн орлогоос хүртэх эрхийг хамгаалах ёстой. 
ОРЛОГЫН УДИРДЛАГА
Засгийн газраас жил бүр хадгалагдах болон зарцуулагдах мөнгөн дүнг тогтоосон журам гаргах нь  хуримтлал үүсгэх урт хугацааны шийдвэр гаргахад туслана. Засгийн газар журмын хэм хэмжээг биелүүлэхээс зайлсхийх оролдлого гаргахгүй байх үүднээс журам болон жил бүр хуримтлагдах, зарцуулагдах мөнгөн дүн олон нийтэд нээлттэй байх нь чухал. Засаглалын энэ бүтэц нь иргэний нийгэм, бие даасан эрх мэдлүүдийн хүчтэй хяналтын тусламжтай Засгийн газар өөрийн шийдвэрийг хадгалан үлдэхэд туслана.   
Иргэдийн эрх тэгш байдалд анхаарах  : Орлогыг хуваарилахдаа одоо байгаа иргэдийн дундах эрх тэгш байдлыг хангах нь мөн чухал. Үүнд нийгмийн бүлэг, жендер, орлогын түвшин зэрэг хүчин зүйлс дээр тулгуурлан тэгш хуваарилалтын зарчмыг хангах хянамгай бодлого (мөн хөндлөнгийн оролцоо) шаардлагатай.   
Засгийн газраас нэн ядуу болон, ядуу иргэдийг дэмжихэд  байгалийн нөөцийн орлогыг ашиглахыг зорьж болно. Үүнийг Засгийн газар (доорхи) хэд хэдэн замаар дамжуулан хийж болох бөгөөд ингэхдээ илүү эерэг нөлөөлөлтэй болон илүү олон зорилтот бүлгүүдэд хүрч байгаа арга замуудын дундах тэнцвэрийг хангах хэрэгтэй.   
Нэгэнт нэг дор хийх зайлшгүй төлбөр чинээлэг хэсэгт бус ядуу хэсэгт ашигтай учраас ядуурлын түвшин өндөр, өрийн дарамтад байгаа орнуудын ийм шууд шилжүүлгийн хэлбэрийг зөвтгөх үндэслэлтэй юм.  Иргэдэд шууд бэлэн мөнгө шилжүүлэх нь тэднийг ахуйн хэрэгцээний гачигдал, нийгмийн хэрэгцээний болон хувийн өрийн дарамтаас чөлөөлнө. Иргэдэд байгалийн нөөцийн орлого хэрхэн зарцуулагддаг талаархи ашиг сонирхол бий болж, ингэснээр Засгийн газарт хариуцлагыг хадгалуулах  шаардлагыг бэхжүүлж өгдөг.   
Ямартаа ч энэ төрлийн хуваарилалт амжилттай хэрэгжих эсэх нь  хөрөнгийг үр дүнтэй хуваарилж чадах төрийн  удирдлагын системээс хамаарах ба ийм систем төлөвшөөгүй тохиолдолд хөрөнгө завших үзэгдэл газар авна.    
Дэлхийн банкны Хөгжлийн Индикатораас гаргасан тооцоо  : Түүнчлэн, бэлэн мөнгө шилжүүлэх нь иргэд өөрсөддөө хөрөнгө оруулалт хийх чадваргүй байх тохиолдолд ашигт малтмалын орлогоос хөрөнгө оруулах Засгийн газрын  бодлоготой зөрчилдөх ба дээрээс нь төрийн үйлчилгээний төслүүдэд зориулах мөнгөн санг багасгаж байдаг. Цаашлаад эрх баригчид эдийн засгийнхаа шингээх чадварт анхаарах хэрэгтэй. Хэрэв бэлэн мөнгөний хуваарилалтаас бий болсон нэмэлт эрэлтэд бизнес эрхлэгчид тохиромжтой хариу үйлдэл үзүүлж чадахгүй бол энэ арга гагцхүү дотоодын үнийн инфльяци л бий болгоно.   
Хэдийгээр танигдсан, өргөн хэрэглэгддэг арга боловч Түүхий эд, бараа үйлчилгээний үнийг барихад зарцуулах нь ихэвчлэн хамгийн тохиромжгүй арга хэрэгсэл байдаг. Ялангуяа түлшний үнэ барих тухайд байгалийн нөөцөөр баялаг орны иргэд эрхийнхээ хүрээнд ийнхүү шаардаж байж болох юм. Гэсэн хэдий ч үнэ барих арга нь үрэлгэн хэрэглээ, контрабанд, зэрэгцээ зээл бий болоход түлхэц өгч байдаг. Дотоодод бараа таваарын үнийг барьснаар дэлхийн хэмжээнд өндөр байгаа үнэ экспортын орлогыг алдагдалд оруулж, Засгийн газрын төсөвт дарамт учруулж, улс их хэмжээний байгалийн нөөцөөс хүртэх ашгийг үгүй хийх үндэс болно.   
Тодорхой мужид /Шинэ ажлын байр, өсөлтийн гол бааз болох боломжтой хотууд/ анхаарахыг шаардах, бүс нутгийн хөрөнгө оруулалтаас нийгэмд бий болох эерэг нөлөөллийг төв Засгийн газар нь анхаарч үзэх хэрэгтэй. Түүнчлэн Засгийн газраас орлогын хуваарилалтыг орон нутгийн төсвийн зарлага хариуцсан нэгжтэй холбож, орон нутгийн засаг захиргаанд ийм үүрэг хариуцлагыг хэрэгжүүлэх нөөц бололцоог урьдаас бий болгох нь зүйтэй.   Зарим тохиолдолд Засгийн газраас тухайн байгалийн нөөцийн олборлолт хийгдэж байгаа нутгийн иргэдэд улсын бусад хэсэгт оршин суугчдаас илүү хувиар орлогыг  хуваарилахад анхаарч болно. Эдгээр бүлгүүд байгаль орчны доройтол, нийгмийн зөрчил гэх мэт олборлолтоос үүдэлтэй аливаа нөлөөллийг харьцангуй ихээр хүлцэж байдаг учраас Засгийн газар үүнээс сэргийлэх эсхүл нөхөн төлбөр олгох арга замыг эрж хайх ёстой.   
Дээрээс нь, аливаа зөрчилдөөн, нийгмийн хурцадмал байдлыг намжаах зорилгоор Засгийн газраас орлогын зарим хэсгийг олборлолт хийгдэж байгаа нутгийн ойр орчмын иргэдэд хуваарилж болно. Гэхдээ байгалийн нөөц нь улс үндэстний өмч учраас олборлолт хийгдэж байгаа газрын ойр орчмын иргэд улсын бусад иргэдээс илүү хувь хүртэх ёстой гэсэн салшгүй эрх хэмжээ ихэнх тохиолдолд байдаггүй, тиймээс Засгийн газар орон нутгийн хүсэлт болон нийт иргэдийнхээ хэрэгцээг тэнцвэртэй байлгах нь зүйтэй. 
Хөрөнгө оруулалтыг үр ашгийг хангах   : Ашигт малтмалын орлогын удирдлагын хоёр дахь зорилт бол орлогыг хуваарилах бөгөөд энэ замаар нийгэмд хамгийн их эерэг нөлөөллийг бий болгоно. Ийм шийдвэрийг гаргахдаа аливаа Засгийн газар нь зөвхөн санхүүгийн үр ашигтай байдлыг бус шинэ ажлын байр, ур чадвар нэвтрүүлэх зэрэг эдийн засаг нийгмийн үр ашгийг мөн харгалзан үзэх хэрэгтэй.   
Үндсэндээ дотоодын болон гадаад хөрөнгө оруулалтаас сонгоно. Дэд бүтэц нийгмийн үйлчилгээ сайн орнуудад дотоодод хөрөнгө оруулах нь хилийн чанадад хөрөнгө оруулахаас өгөөжийн хувьд бага байна. Гэхдээ ядуу орны хувьд ихэвчлэн өөр гарцгүй — бөгөөд хувийн хөрөнгө оруулалтыг татах дэд бүтэц, нийтийн үйлчилгээ хангалттай биш байдаг. Гэтэл ийм хөрөнгө оруулалтгүйгээр Засгийн газар нийтийн дэд бүтэц, үйлчилгээг санхүүжүүлэх хөрөнгө олж чадахгүй. Хэрэв байгалийн нөөцийн орлогоос ашиг хүртэж эхлэх үедээ яваа бол Засгийн газар гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах бүтцийн шинэчлэлтэд хөрөнгө оруулах замаар ийм мөчлөгийг таслах боломжтой. Ийм нөхцөл байдалд байгаа улсуудын хувьд Засгийн газраас гадаадад хөрөнгө оруулах бус харилцан уялдаа бүхий хувийн хөрөнгө оруулагчидтай хамтарснаар дотоодын хөрөнгө оруулалтаас илүү их ашиг хүртэнэ.
Энэ замаар бага орлоготой олон орны хувьд ашигт малтмалын орлогыг дотооддоо хөрөнгө оруулахад зарцуулах нь урт хугацаанд авах хамгийн сайн арга хэмжээ байж болно. Гэхдээ аливаа улсад төсөл сонгон шалгаруулах, хэрэгжүүлэх, зардлын инфляци хангалтгүй зэрэг байдал нь дотоодын  хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг огцом бууруулдаг. Ялангуяа, дэд бүтэц муу, их хэмжээний хөрөнгө шаардах хөтөлбөрүүд дээр ажиллах Засгийн газар болон бизнесийн байгууллагуудын чадвар хязгаарлагдмал бол эдийн засаг дахь байгалийн нөөцийн орлогын хөрөнгө оруулалт нь сайжруулсан капитал түүхий эд бүтээхээсээ илүү инфляци үүсгэнэ. "Шингээх чадвар” хангалтгүй байдал нь улс төрийн системийн чадавхи муу, эсхүл боомт, хотын тээврийн сүлжээ зэрэг сөрөг хүчин зүйлсээс шалтгаалж болно. Ашигт малтмалын орлого эдгээр хязгаарлагдмал нөхцөл байдлуудад дэс дараатайгаар арга хэмжээ авах   боломжыг Засгийн газарт олгоно. Гэвч эдгээр алхмыг хэрэгжүүлэхэд хугацаа хэрэгтэй учраас эхний ээлжийн илүүдэл орлогыг хилийн чанад дахь хадгаламжын санд байршуулах эсхүл гадаадын өр зээлийг төлөхөд зарцуулдаг. Ялангуяа гадаадын өрийг төлөхөд зарцуулах нь эдийн засагт ашигтай. Гадаадын өр зээл багасах нь дотоодын эдийн засгийн шингээх чадварт бэрхшээл үүсгэхгүй, улсын зээлийн зэрэглэлийг дээшлүүлж, хөрөнгө оруулалтыг татахаас гадна хамгийн чухал нь хүүгийн хэмжээнд үзүүлэх нөлөөллөөр дамжуулан дотоодын хувийн секторын хөрөнгө оруулалтын зардлыг бууруулдаг.   
Орлогыг Засгийн газрын санхүүжилттэй зээлдэгч байгууллагыг (хөгжлийн банк, мортгейж олгогч гэх мэт) санхүүжүүлэхэд ашиглах нь эдгээр шийдвэрийг гаргах эрхийг Засгийн газраас хавьгүй илүү мэдлэг, мэргэшлийн туршлага бүхий байгууллагад шилжүүлдэг. Хангалттай чадвартай, найдвартай засаглал бий болгож чадсан тохиолдолд эдгээр байгууллагууд Засгийн газрын шийдвэр гаргагчдын сонгож болзошгүй хөрөнгө оруулалтуудаас эдийн засаг, нийгмийн илүү үр ашигтайг нь сонгоно.   
Зарим тохиолдолд хувийн арилжааны банкууд байгалийн нөөцийн орлогоос хамгийн  сайн санхүүгийн үр ашиг хүртээх хөрөнгө оруулалтуудыг олох чадвар, сэдэлтэй байх нь бий. Гэхдээ дотоодын хөрөнгө оруулалтын орчин санхүүгийн үр ашиггүй нөхцөлд арилжааны банкууд санхүүгийн бус, нийгэмд ерөнхийд нь эдийн засгийн бус өгөөж өгөх хөрөнгө оруулалтын боломж бий эсэхээс үл хамааран хилийн чанад дахь сангуудад хөрөнгө оруулдаг. Тиймээс  Засгийн газраас байгалийн нөөцийн орлогыг ирээдүйд дотоодын хувийн хөрөнгө оруулалтын нөхцлийг таатай болгоход зориулах хэрэгтэй.  

Э.БАТСАЙХАН

 

Эх сурвалж : МУ-ын сайдын ажлын алба, Мегатөсөл хөгжлийн хүрээлэн