Ноос бол алт гэсэн уриа тэртээ со циа лизмын үед ихээхэн тод цуурайтдаг байв. Ноосны бараг л ширхэг бүхнийг үрэгдүүлэхгүй хонины нуруун дээрээс хярган авч улсад тушаах нь малчин бүрийн үүрэг байлаа. Лав л хөдөө орон нутгийн сумын захиргааны ухуулах булан дээр "Ноос бол цагаан алт” хэмээн бичсэн байдаг байж билээ. Харин өнөөдөр хонины ноос алтны дайтай үнэлэгдэж байгаа гэж үү. Засгийн газрын зүгээс малчдад урамшуулал олгох, малаас гарах түүхий эдийг нь худалдан авах талаар хэд хэдэн санаачилга гаргаж хэрэгжүүлж ирсний нэг нь "ноосны урамшуулал” гэгч байлаа. Өнгөрсөн онд ноосны урамшууллыг нэг килограмм тутмыг хоёр мянган төгрөгөөр үнэлж байсан бол харин энэ жил нэг мянган төгрөг болсон. Эдийн засаг хямарсан, улс орны худалдан авах чадвар буурсан гээд олон үйл зүйл үүнд нөлөөлсөн биз ээ. Ноосны урамшуулалд 2011 онд 32,5 мянган малчин өрхөд үйлдвэрт нийлүүлсэн 4,9 мянган тонн ноосонд 9,9 тэрбум төгрөгийн, 2012 онд 103,2 мянган малчин өрхөд 14,7 мянган тонн ноос бэлтгэсний урамшуулалд 29,4 тэрбум төгрөгийг олгожээ. Ноосны урамшуулал олгож эхэлснээс хойш улсын хэмжээнд дунджаар нэг малчин өрхийн ноосноос олох жилийн орлого 289,2 мянган төгрөгөөр нэмэгдсэн байдаг. Өнгөрсөн 2013 онд ноосны урамшуулалд 12,5 мянган тн ноосны буюу 25,0 тэрбум төгрөг олгохоор батлагдаж байж. Гэвч төр хонины ноосоо үнэлж, худалдан авахдаа иргэдээ ялгаварлаж байгаа нь харамсалтай. Уг нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 16.2-д "Нийгмийн болон өөрсдийн ашиг сонирхол, үзэл бодлын үүднээс нам, олон нийтийн бусад байгууллага байгуулах, сайн дураараа эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй” хэмээн заасан байдаг. Харин энэхүү эцэг хуулийн заалт өнөөдөр цаасан дээр үлдсэн тунхаг болоод байгаа аж. Хэрэв малчин ард та улсад ноосоо тушааж, урамшууллын 1000 төгрөгөө авах бол хэн нэгэн этгээдийн байгуулсан пүүсийн гишүүнээр элссэн байх шаардлагатай. Хэрэв пүүсийн гишүүн биш бол та ноосны урамшуулалд хамрагдахгүй. Өөрөөр хэлбэл, малчдыг албадан ямар нэгэн пүүсэд нэгтгэх шалгуур нь ноосны урамшуулал болж хувираад байгаа аж. Энэ нь тэртээх 1930-аад оны хамтрал, коммуны үйл хэргийг л давтаад байх шиг. Түүх давтагддаг гэдэг. Гэхдээ хамтрал коммуны түүхийг дахин давтана гэдэг ард түмнээ эвлэлдэн нэгдэх хийгээд эс нэгдэх эрх чөлөөг нь Үндсэн хуулиараа тунхаглан зарласан Ардчилсан Монгол Улсад хэр зохимжтой вэ. Ядаж байхад нөгөө малчин ард нь пүүс гэдгийг нь хэн байгуулах юм, ямар үйл ажиллагаа эрхлэх юм, пүүсэд элсэхгүй бол яах ёстой вэ гэдгийг ч мэдэхгүй л тууж явна. Энэ талаар хийсэн сургалт, ухуулах ажил ч хөдөө орон нутагт явагдсангүй. Мэдээллээр хангаж, үйл ажиллагааг нь жигдрүүлээгүй байж хэн нэгний эрхийг бүдүүлгээр зөрчиж, ялгаварлан гадуурхаж байгаа нь Монголын төр малчдаа тэтгэх гээд байна уу эсвэл гэсэн асуулт тавихад хүргээд байна. Энэхүү ялгаварлан гадуурхалт өнгөрсөн онд гарч байсан бол энэ жил ч бас л дахин давтагдах магадлалтай болоод байна. Өнгөрсөн онд л гэхэд Ховд аймгийн Алтай сумын 342 малчин малынхаа ноосыг үндсэний үйлдвэрт тушаасан ч "Мал хамгаалах сан”- гаас урамшуулал олгох боломжтой гэж ирүүлсэн жагсаалтад тус сумын 18 малчин л багтсан гэдэг. Мөн Булган сумын 300 гаруй малчин өрх ноосоо үндэсний үйлдвэрт тушааснаас олгогдох боломжтой гээд байгаа нь 120, Буянт сумын хувьд 208 малчин өрх ноосоо тушааснаас ноосны урамшуулал олгох боломжтой жагсаалтад 15 өрхийн нэр л байсан гэдэг. Үлдсэн нь нөгөө л пүүс, хоршооны гишүүн бус гэдэг ялгамж. Хөдөө орон нутгийнхан ярьж байна. Төр малчдаа харж хандана, тэтгэнэ урамшуулна гэдэг. Гэхдээ заримдаа ялгаварлан гадуурхаж, илт хавчиж, малын түүхий эдийг нь үнэгүйдүүлдэг гэж. Хонины ноосны килограмм тутамд нэг мянган төгрөг өгнө, түүнээс илүүгээр үнэлэхгүй гэдэг. Энэ нь ченжүүдэд, ялангуяа хятадуудад ихэд ашигтай байдаг гэх. Учир нь төрөөс хонины ноосыг үнэлсэн үнэлгээ зах зээлийн үнэлгээ болж хувирдаг байна. Нэгэнт төр хонины ноос нэг килограмм нь мянган төгрөг гэж үнэлсэн болохоор түүнээс илүү үнэ хэлэх нэг ч ченж байхгүй. Малчдад ченжүүд "Төр мянган төгрөгөөр үнэлээд авч чадахгүй байна. Харин ч бид нэг килограммыг нь 300 төгрөгөөр авч байна” хэмээн дарамт үзүүлдэг гэдэг. Уг нь үнийг нь чөлөөлчихвөл нэг үеэ бодоход ноосны зах зээлийн үнэ нэмэгдэх боломжтой гэдэг юм билээ. Ялангуяа хятадууд өнөөдөр хонины ноосонд ихээхэн анхаарал хандуулдаг болоод байгаа нь нууц биш. Манай улс өнөөдрийн байдлаар 20,0 шахам сая хонин сүрэг үржиж жилд 20,0- 22,0 мянган тонн ноос бэлтгэж байгаагийн 95-96 хувийг нь бүдүүн ноос эзэлдэг байна. Монгол хонины ноосоор гэрийн эсгий, эсгий гутал, ахуйн хэрэглээний бүтээгдэхүүн үүнээс 190.0 мянган метр эсгий, 9.0 мянган хос эсгий гутал үйлдвэрлэж байна. Харин Монгол хонины нэгдүгээр зэргийн ноосыг хоёрдугаар зэргийн ноостой бага хэмжээгээр хольж цэвэр ноосон хивс үйлдвэрлэдэг. Манай улсад жилд бэлтгэх ноосны 10 мянга орчим тонноор нь эсгий, хивс үйлдвэрлэдэг бол үлдсэн 10-12 мянган тонныг нь БНХАУ- руу экспортод гаргадаг. 
 

Ноосоо хаана тушаах вэ 
 

Ялгаварлан гадуурхалд өртсөн малчид төр засгаасаа ийнхүү асуухад хүрээд байна. Ноос бол алт. Алтыг харин буй болгож малчид нь өдгөө ямар нэгэн ангилалд, измд, намд, пүүс, хоршоонд хамрагдаагүй хэмээн адлагдаж, ноосоо тушаах газаргүй дээшээ тэнгэр хол доошоо газар хатуу гэдэг болоод байгаа аж. Төр нь ч иргэдээ ямар нэгэн байдлаар ялгаварлан гадуурхах байдлыг орон нутагт дэвэргэж байна. Энэ дэвэргэлт хэнд хэрэгтэй вэ. Тухайн орон нутагт байх түүхий эдийн ченж, мөнгөтэй, эрх мэдэлтэй нэг нь мэдээлэлд ойр байдгаа ашиглан пүүс, хоршоо байгуулаад малчидыг түүндээ элс, үгүй бол хэмээн тулгадаг гэх. Энэ байдал удаан үргэлжилбэл хонины ноосны урамшуулал ихээхэн уршиг ч дагуулж мэдэх юм. Малчин бүр ноосоо тушааг. Ноосыг нь ангилж авч болно. Харин малчин та ямар нэгэн пүүс, хоршооны гишүүн биш учраас гэдэг тайлбар нэг л хүчирхийллийн аястай сонсогдохгүй байна гэж үү. Эсвэл нөгөө Шадав нь авна уу, Содов нь авна уу гэдэг шиг цагаан алт хэмээн үнэлэгдэх хонины ноосоо хятад нь авна уу орос нь авна уу хамаагүй гээд л сууж байх уу. Өдгөө дэлхий бөөрөнхий биш хавтгай болж, мэдээлэл чөлөөтэй болсон учраас жалгын нэг байгаа ч гэсэн малчид аргаа олоод ноосоо үнэд хүргэж ч чадах л байх. Төрийн зүгээс мянган төгрөгөөр үнэлж малчдаас ноосыг нь авна гэж хориг тавилгүй ноосоо үнэд хүргэх эрх чөлөөг нь өг эсвэл малчин бүрийн тушаасан ноосыг үнэлж ав. Үүнийг л малчид хүсч байна. 
 

Хонины ноос ба ирээдүй 
 

Ойрын үед Монгол хонийг эрлийзжүүлж нарийн, нарийвтар ноост хонь руу шилжүүлэх процесс явагдахгүй төлөвтэй байгаа. Учир нь Монгол хонь нь жилийн дөрвөн улиралд бэлчээрээр амьдардаг, Монгол Улсын махны нийт хэрэгцээний 60 шахам хувийг хангадагтай нь холбоотой. Ийм болохоор цаашид Монголд бэлтгэгдэж байгаа ноосыг үйлдвэрлэлийн аргаар боловсруулахын тулд Англи, Герман,Япон зэрэг улсад дэлгэрээд байгаа туршлагад тулгуурлан "Барилга сантехникийн дулаалгын материал” үйлдвэрлэх чиглэлээр ашиглах нь оновчтой гэсэн шийдэлд хүрсэн байдаг. Одоо Эрдэнэт Хивс, Сургалт судалгааны хүрээлэн дээр анхны туршилтууд амжилттай явагдаж байгаа юм билээ. Манай улс "Монгол” үүлдрийн ноосныхоо зэрэгцээгээр 1943 оноос нарийн, нарийвтар ноост хонь үржүүлж эхэлсэн боловч өнөөг хүртэл олигтой үр дүнд хүрээгүй бөгөөд өнөөдрийн байдлаар, ердөө л 50-аад мянган толгой нарийн, нарийвтар ноост хонь үржиж жилд 80-100 тонн ноос бэлтгэж байна. Малын түүхий эдийг ашиглах, боловсруулах, үйлдвэрлэх, эдийн засгийн эргэлтэд оруулахын тулд төрөөс 2011 онд ноос боловсруулах 22 үйлдвэрт 28,7 тэрбум төгрөгийн 2012 онд ноос боловсруулах зургаан үйлдвэр 4,7 тэрбум төгрөгийн зээлийг таван жилийн хугацаатай, долоон хувийн хүүтэй олгосон байдаг. 
 

Хонины ноос ба барилгын дулаан тусгаарлагч 
 

Дулаан тусгаарлах чадвар нь монгол хонины ноосны давуу шинж чанар түүний бүтэцтэй холбоотой. Дэлхийд зөвхөн Монгол хонины ноос л бүдүүн ширхэгтэй бөгөөд ноосны ширхэг бүр нь голоороо хөндий гуурстай байдаг. Үсний гуурс нь агаар дүүрсэн байдаг учир дулааныг сайн тусгаарладаг биологийн нэг давуу тал нь юм. Агаарын чийгшил их үед ноос нь хувийн жингийнхээ 40 хүртэл хувьтай тэнцэх хэмжээний чийгийг шингээгээд дулаан болгон гаргадаг. Нэг кг хуурай ноосноос 960 киложоул дулаан ялгардаг тул түүнийг байгаль эхээс заяасан энерги үүсгэгч гэж хэлж болно. Ноосон материал нь өрөөний дулааныг хадгалж, чийгийг шингээн, өрөө тасалгааны бичил уур амьcгалыг тогтмол байлгадаг. 
 

ГАЛД ТЭСВЭРТЭЙ ЧАНАР 
 

Ноосны шатах температур 560 цельс байдаг учраас тийм ч амархан шатдаггүй. Ямар нэг материалын галд тэсвэрлэх чадвар нь тухайн материалын үндсэн түүхий эдийн химийн бүтцээс хамаарах бөгөөд нүүрстөрөгчийн хэмжээ 30 хувиас илүү байвал галд тэсвэртэй материалын группт багтдаг байна. Ноосон ширхэгтийн гадна үеийг бүрдүүлдэг кератиний 50.65 хувь нь нүүрстөрөгч байдаг байна. 
 

ДУУ, ЧИМЭЭ ТУСГААРЛАХ, ХОРТ БОДИС ШИНГЭЭХ ЧАНАР 
 

Ноосоор хийсэн дулаалгын материал дуу чимээг маш сайн тусгаарладаг. Шилэн хөвөнгөөс дуу чимээг 20 хувиар илүү бууруулдаг гэж үздэг байна. Ноосон дулаалгын материал формальдегид мэтийн хорт бодисыг шингээн сарниулдаг. Формальдегид ихтэй байранд долоон цагийн дотор хорт хийний хэмжээ 96 хувиар буурсан байдаг байна. 
 

БУСАД ДАВУУ ТАЛУУД 
 

Ноосны ширхгүүд нь боловсруулалтын явцад нэг чиглэлд эмх замбараатай зулагдах ба ширхгүүдийг зүүгээр шивж орооцолдуулсан байх тул тодорхой хэмжээгээр биежсэн, хэв гажилтад хялбар орохгүй, механик үйлчлэлд эсэргүүцэлтэй байх чадвартай байна. Хамгийн гол нь ноос бол байгалийн сэргээгдэх нөөц. Түүнийг дахин боловcруулах боломжтой, эдэлгээний хугацаа дуусахад бүрэн задарч байгальд шингэдэг. Ноосон ширхэгт уян хатан, атираатай, хэмжээс нь олон янзаар хувирч байдаг тул түүгээр хийсэн дулаалгын материал хэлбэрээ өөрчлөх, буцаж анхны хэлбэртээ орохдоо хялбар, хэлбэрээ сайн хадгалдаг тул барилгын аль ч хэсэгт байрлуулах боломжтой, хөндий хоосон зайг дүүргэж чигжихэд хамгийн тохиромжтой. Ноосон дулаалгын материал бөх бат, хөнгөн учраас барилгын аль нэг хэсэгт байршуулахад бэрхшээлгүй, хорт бодис агуулдаггүй, хүний эрүүл мэндэд хоргүй тул барилгын дотор байрлуулахад ямар ч хамгаалалтын хувцас хэрэгсэл шаардагдахгүй. 

Д.Лхагва-Очир