Төв Азийн энэ улсад хэдэн триллион доллароор үнэлэгдэх ашигт малтмал бий.
Өмнөговийн бүсдээ алт, мөнгө, зэсийн арвин их баялагтай, "Төв Азийн Саудын Арави" гэгдэх энэ улс руу дэлхийн өнцөг булан бүрээс уул уурхайн томоохон компаниуд хошуурсаар буйд гайхах зүйл байхгүй.
Уул уурхайн томоохон компаниуд эдийн засгийн өсөлтөд нь ихээхэн нөлөө үзүүлснээр 2014 онд Монголын ДНБ 15,3 хувиар өсөх төлөвтэй байна. Өөрөөр хэлбэл, тус улс энэ онд эдийн засгийн өсөлтөөрөө дэлхийд тэргүүлэх магадлалтай байна.
2012 онд тус улсын ДНБ-ий 30 хувь, экспортын 80 гаруй хувийг ашигт малтмал бүрдүүлжээ.

Эрүүл мэнд ба байгаль орчны эрсдэл
Гэхдээ уул уурхайн салбарын эрчимтэй хөгжилд сул тал бий. Эдийн засгийн жолоогүй өсөлт болон уул уурхайтай холбоотой дэд бүтцийн төслүүд тус улсын баялаг ихтэй байгаль орчин болон биологийн төрөл зүйлд эрсдэл учруулж байна гэж хүмүүс эмээж байна.
"Уул уурхайд түшиглэсэн эдийн засгийн өсөлт байгаль орчин болон малчдын аж амьдралд эрсдэл учруулж байна" гэж "The Nature Conservancy" байгаль хамгаалах байгууллагын Монгол дахь хөтөлбөрийн захирал О.Энхтуяа хэллээ.
"Уул уурхайн компаниудын газар ашиглаж буй байдал байгаль орчин, экологио дээдэлдэг Монголын заншилтай нийцэхгүй байна" гэж тэрбээр хэлсэн юм.
Өмнөговь шиг говийн бүсэд уул уурхайн үйл ажиллагаанд зориулан бий болгосон, муу төлөвлөсөн шороон замаас үүссэн их тоосжилт нутгийн иргэдийн төдийгүй адуу, хонь, ямаа, тэмээ гээд тэдний мал сүргийн эрүүл мэндэд эрсдэл учруулж байна.
Хөрш Хятад руу ашигт малтмалаа тээвэрлэхдээ малын бэлчээрээр ачааны машинууд дамжин явж, ийм зам бий болгосон нь бэлчээрийн доройтол үүсч буй гол шалтгаан юм.
Үүнээс гадна, уул уурхай гадаргын болон гүний усны хэмжээ, чанарт сөргөөр нөлөөлж байна.

Уул уурхайн хуулиудыг чангатгаж байна
Гэсэн хэдий ч Монголд уул уурхай үйл ажиллагаа явуулахын зэрэгцээ байгалийг хамгаалах боломжтой гэж зарим мэргэжилтэн үзэж байна. Тухайлбал, уул уурхайн үйл ажиллагаа байгаль орчинд хэрхэн нөлөөлж буйг компаниуд байнга хянаж, төрөл зүйлд гарч буй өөрчлөлтийг  тэмдэглэн аваад түүндээ уул уурхайн ажиллагаагаа зохицуулан явуулах хэрэгтэй гэж Австралийн Квинсленд их сургуулийн Уул уурхайн нийгэм хариуцлагын төвийн захирал Салим Али хэллээ.
"Эх дэлхийн баялаг: Хэрэгцээ, шунал ба тогтвортой ирээдүй" номыг тэрбээр бичсэн бөгөөд одоо Монголын уул уурхай, уламжлалт аж амьдралын талаар судалж байна.
2009 онд Монголын Засгийн газар "Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хууль" буюу "Урт нэртэй хууль"-ийг баталсан юм.
Мөн ой болон усны эх үүсвэрт 200 метрээс холгүй зайд үйл ажиллагаа явуулж буй уул уурхайн компаниудын хайгуул болон олборлолтын 200 гаруй тусгай зөвшөөрлийг тус улсын Засгийн газар хэдийн хүчингүй болгосон билээ.
Тусгай зөвшөөрөл авсан компаниуд уул уурхайн ямар нэг үйл ажиллагаа явуулахаасаа өмнө орон нутгийн захиргааны банкны дансанд тухайн экологийн бүсийг нөхөн сэргээхэд шаардлагатай гэж тооцоолсон мөнгө буюу  "нөхөн сэргээхэд зарцуулах төлбөр"-ийн 50 хувийг хийх ёстой.

Сайн зорилттой байхад хангалттай юу?
Гэхдээ хууль бүрэн хэрэгжихгүй байна гэж Квинсленд их сургуулийн Уул уурхайн нийгмийн хариуцлагын төвд Монголоос ирэн ажиллаж буй Д.Бямбажав хэллээ. Учир нь Монголын Засгийн газар үүрэг хариуцлагаа бүрэн дүүрэн биелүүлэхгүй байгаагийн улмаас дээрх хуульд заасан бүсүүдийн хил хязгаарыг тогтооход хүндрэлтэй байгаа юм.
"Уул уурхайн хууль сайн зорилттой байгаа ч нэлээд тодорхой бус байна" гэж Д.Бямбажав хэллээ.
Уул уурхайн үйл ажиллагаа байгаль орчныг сүйтгэдэггүй болгоход илүү их ажил хийхийг орон нутгийн иргэний нийгмийн бүлгүүд, тухайлбал, "Монголын гол, нууруудын нэгдсэн хөдөлгөөн", хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Засгийн газраасаа шаардан, шахалт үзүүлсээр байна.
Тэдний дуу хоолойг  сонсож байгаа шинж ажиглагдаж байна. Монголын Засгийн газар 2012 оны сонгуулиас хойш хуулийн хэрэгжилтэд, ялангуяа, орон нутгийн түвшинд нэлээд анхаарлаа хандуулах болсон юм.

Бизнес эрхлэх өртөг
Рио Тинто бол дэлхийн зэсийн хамгийн том орд, стратегийн ач холбогдол бүхий албан ёсны бүс, Монголын "Оюутолгой" компанийн төслийг хэрэгжүүлэгч томоохон компани юм. Англи-Австралийн уул уурхайн тус компани нь Индонез болон Папуа-Шинэ Гвинейд үйл ажиллагаа явуулж байхдаа байгаль орчин бохирдуулж, хүний эрхийг зөрчсөн зэрэг хэргээр нэлээд шүүмжлүүлж байсан юм.
Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос урагш орших Өмнөговь аймагт Рио Тинто уул уурхайн үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
ОУВС-ийн үзэж буйгаар, 2021 он гэхэд "Оюутолгой" орд бүрэн хүчин чадлаараа бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж эхэлбэл Монголын ДНБ-ийн 30 хувийг дангаараа хангах боломжтой.
"Оюутолгой" саяхан Өмнөговь аймагтай урт хугацааны хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан байна. Тус компанийн мэдэгдсэнээр, нутгийн иргэдтэй хамтран ажиллаж, тэднийг орлогын өөр эх үүсвэрээр хангах байгаль орчны хяналт шинжилгээний хөтөлбөр гаргажээ.
Усны түвшин, мал, ан амьтад болон мод тарих зэргээр үйл ажиллагаанд хяналт тавих арга хэмжээ авч байгаа гэж "Оюутолгой"-н албан ёсны төлөөлөгч Б.Баянмөнх хэллээ.
Байгаль орчин болон биологийн олон төрөлд уул уурхайн үйл ажиллагаа нөлөөлж буйг ухамсарлаж байгаа нь ийм арга замуудыг бодолцоход хүргэж байна гэж зарим шинжээч онцлон тэмдэглэлээ.
"Уул уурхайн компаниуд байгаль орчныг хамгаалж, нөхөн сэргээх зардлаа тооцоолдог байх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, бизнес эрхлэх өртгөө тооцоолж үзэх шаардлагатай" гэж Салим Али хэлсэн байна.