Оператор компанийнхаа хөлсийг төлж чадахгүйгээс болж олборлолт нь зогслоо гэсэн шүүмжлэлд өртөөд байсан "Эрдэнэс Таван толгой" компанийн дансанд өчигдөр 17 сая ам.доллар орж иржээ. Ирэх долоо хоногоос дахиад ч мөнгө орж ирэх гэнэ. Зүүн Цанхийнхаа нүүрсийг "Чалко"-гийн өрөнд өгч байгаа энэ компани өнгөрсөн оноос Баруун Цанхиасаа нүүрс олборлож мөнгө олж эхэлсэн юм. Тус компани одоогийн байдлаар найман худалдан авагчтай 4.25 сая тонн нүүрсийг Баруун Цанхиас нийлүүлэх гэрээ байгуулж, нүүрсээ экспортолж эхэлжээ. Эхний ээлжинд орж ирсэн мөнгөөр өр, зээлүүдээ барагдуулж эхэлнэ гэж албаны эх сурвалж хэлж байна. Бас багагүй хэмжээний эргэлтийн хөрөнгө ч бүрдчихэж байгаа бололтой. "Хүний хөгжил" сан болон бэлэн бүтээгдэхүүнээсээ олох орлогоосоо "Чалко"-гийн болон бусад аж ахуйн нэгжээс зээлсэн өрөө бүрэн төлж 56 сая ам.долларын үлдэгдэлтэй үлдэх тооцооллыг гаргажээ.

Сүүлийн үед "Эрдэнэс Таван толгой" компанитай холбоотой элдэв мэдээлэл олны анхаарлын төвд байгаа. Өнгөрсөн мягмар гаригт гэхэд л УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хороон дээр компанийн удирдлагууд мэдээлэл хийсэн юм. Хаалттай болсон хурлын үеэр "Чалко трэйдинг Хонгконг лимитед" компанид төлөх өр, "Эрдэнэс Таван толгой" компанийн үйл ажиллагаа, санхүүгийн өнөөгийн байдлын талаар яриа хэлээ өрнөжээ. Хурал болсны дараа өдөр зарим хэвлэлд "Эрдэнэс Таван толгой" компани 79.3 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай ажилласан гэсэн мэдээлэл цацагдсан. Баттай эх сурвалжаас авсан мэдээллээр бол "Эрдэнэс Таван толгой" компани өнгөрсөн онд үйл ажиллагаанаасаа 28.8 тэрбум төгрөгийн ашигтай ажиллажээ. 79.3 тэрбум төгрөгийн алдагдал гэдэг нь бодит бус, хэрэгжээгүй ханшийн алдагдал гэнэ. Тус компани Хөгжлийн банк болон арилжааны банкуудаас зээл авах үед нэг ам.доллар 1350 төгрөгтэй тэнцэж байсан бол өнөөдөр ам.долларын ханш 1700 төгрөг хол даваад байгаа. Энэ зөрүү л хэвлэлээр онцолж байгаа алдагдлын шалтгаан юм байна.

Гэхдээ "Эрдэнэс Таван толгой"-н орлого ам.доллараар хийгддэг, банкуудаас авсан өрөө 2016-2017 онд төлөх учиртай гэдэг өнцгөөс харахад тэгтлээ болгоомжлоод байх асуудал биш бололтой. Хоёр жилийн дараа төгрөг чангарвал одооны яриад байгаа алдагдал харин ч ашиг болж харагдах талтай гэнэ. Манайд мөрдөгддөг Санхүү нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуульд "Тухайн улсад үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгж байгууллага, тайлан балансаа төгрөгөөр тооцон гаргана"  гэсэн заалт байдаг аж. Хуульд зааснаар тайлан балансаа төгрөгөөр гаргахын тулд ам.долларыг төгрөгт шилжүүлдэг байна. Алдагдалтай ажилласан гэсэн мэдээллийн гол шаттаан нь энэ юм байна.
Энэ алдагдлыг "Эрдэнэс Таван толгой" хүлээхгүй байх өөр нэг шалтгаан ч бий аж. Учир нь Хөгжлийн банкнаас зээлсэн 200 сая ам.долларыг давуу эрхийн хувьцаанд хөрвүүлэх шийдвэрийг Засгийн газраас гаргачихсан. Арилжааны бусад банкуудаас авсан зээлийн хэмжээ нэгд бага, хоёрт хугацаа нь нэгээс хоёр жилийн дараа дуусах учраас ханшийн зөрүүнээс үүдсэн эрсдэл бага байх гэнэ.

"Чалко"-гийн гэрээг муутгасан, 70 ам.доллараар зарж байсан нүүрсээ бага үнээр борлуулж байна гэх шүүмжлэлийг зарим хүмүүс хэлээд эхэлсэн. Анх Цагаан хаднаас нүүрсээ 70 ам.доллараар нийлүүлнэ гэсэн агуулгатайгаар гэрээг байгуулж байж. Хятадын нүүрсний зах зээл дэх дөрвөн гол индекс байдаг аж. Зах зээлийн үнэ яаж өөрчлөгдөнө, тэр индексийн дагуу үнэ нь дээш доош хэлбэлзэх тохироо гэрээнд туссан байжээ. Нүүрсний зах зээл муудаж эхэлсэн нь манайхаас нийлүүлэх нүүрсний үнэд нөлөөлж эхэлсэн аж. Сүүлдээ бүр 54, 55 ам.доллар болж буусан учраас алдагдал хүлээхгүйн тулд манайхаас нүүрс гаргахаа зогсоожээ. Экспортыг зогсоож байж гэрээнд өөрчлөлт оруулсан байна. Хэлэлцээрийн үр дүнд нэг тонн нүүрсний үнийг дөрвөн газрын үнийн индексээр тогтоодгийг болиулж чаджээ. Монголын талаас "Чалко"-той индексийн үнийн уналтыг зогсооё гэж тохирч нэмэлт гэрээ байгуулаад ажиллаж байгаа аж. Хэрэв ийм тохиролцоонд хүрээгүй бол бүр ч илүү алдагдал хүлээх байсан гэнэ. "Чалко"-гийн гэрээг анх байгуулснаар нь мөрдсөн бол "Эрдэнэс Таван толгой" нүүрснийхээ тонн тутмаас арваас доошгүй ам.доллар алдах байсан гэсэн тооцоо гарчээ.

Сүүлийн үеийн мэдээ гэвэл "Чалко" манайхаас авсан нүүрсээ борлуулж чадахгүй, агуулах сав нь дүүрсэн учраас Таван толгойгоос нүүрс импортлохоо түр хугацаанд зогсоожээ. Мөн нүүрсний чанарын асуудлыг манайд тавьж эхэлсэн гэнэ. Уулын тогтцоос шалтгаалж нүүрс сайн муу янз бүр гарч байгаа нь цаад талаас чанар ярихад хүргэсэн аж. Гэхдээ "Эрдэнэс таван толгой"-н хувьд нүүрсээ сорчилж гаргахгүй, анх гэрээ байгуулахдаа ордоос гарсан бүх нүүрсийг авах тохироо гэх байр сууриа хатуу барьж байгаа гэнэ.
Ц.БААСАНСҮРЭН

"Өдрийн сонин"