"Монголын геологи хайгуул 2014” чуулган Энэ сарын 20, 21-нд боллоо. Геологичид өнгөрсөн жил хийсэн хайгуул судалгааны ажлаа тайлагнаж, салбарынхаа бодлого чиглэлийг ярилцсан юм. Өмнөх жилүүдийн чуулгантай харьцуулахад гадаад дотоодын хөрөнгө оруулагч бага харагдлаа.

2013 онд улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 50 орчим компани геологийн хайгуулын ажил хийсэн байна. Харин гадна, дотнын хөрөнгө оруулалтаар хайгуулын ажил бараг л хийгээгүй ажээ. Мөн 2009 оноос эхлэн хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгохгүй байгаагаас болж геологийн хайгуулын ажил зогсонги байдал орсон байгааг ахмад геологичид хэлж байсан юм.

Геологийн хайгуул судалгаа нэгдсэн бодлогогүй өдий хүртэл явж ирснийг шүүмжилж байсан. Өөрөөр хэлбэл, уул уурхайн бодлогоор давхар зохицуулж ирсэн нь буруу гэж үзэж байв. Геологи хайгуул, судалгааны ажил уул уурхайгаас огт өөр учраас салангид бодлогоор зохицуулах хэрэгтэй гэдгийг сануулав. 2000 оноос эхлэн геологийн салбарт бодлого алдагдаж, хэдхэн хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн дунд л үйл ажиллагаа явуулж байгаа ажээ.

Манай улсын геологийн салбарын боловсон хүчин дэлхийн хэмжээнд хүрсэн ч төрөөс ажил эрхлэх боломжийг хааж байна гэж зарим геологч дүгнэж байв. Хайгуул, судалгаа хийх тусгай зөвшөөрлийг удаан хугацаагаар олгохгүй байснаас болж хөрөнгө оруулагчид "үргэх” болсон гэж дүгнэх хүн ч байсан юм. Монгол Улсын эдийн засаг цаашлаад хөгжлийн бодлогод геологийн судалгаа шинжилгээ чухал үүрэгтэй учраас энэ салбарыг зогсонги байлгаж болохгүй гэдгийг ахмад геологич Д.Чулуун хэлсэн. Тиймээс бодлого чиглэлээ тодорхой болгох хэрэгтэй гэв.

Энэ үеэр Уул уурхайн яамны Геологийн бодлогын хэлтсийн дарга Б.Баатарцогттой ярилцлаа.

-Өнгөрсөн онд геологийн хайгуулын ажил бараг хий­сэнгүй гэж ахмад геологчид хэлж байна. Хайгуулын ажил яа­гаад зогсонги байдалд ор­чихов. Үүнийг юу гэж дүгнэж байгаа вэ?

-2013 онд геологи хайгуулын ажил огт хийгээгүй биш хийсэн. Сүүлийн жилүүдэд геологи хайгуу­лын тусгай зөвшөөрөл олгохыг хориглосон.  Энэ хэрээр тусгай зөвшөөрлийн тоо, талбайн хэмжээ багасч геологи хайгуулын ажил хумигдсан. Гэхдээ өнгөрсөн онд 240 орчим талбай дээр геологийн хайгуулын ажлын үр дүнгийн тайлан гаргаж, эрдэс баялгийн зөвлөлөөр нөөцийг нь батлуулсан. Хайгуулын тусгай зөвшөөрлөөс ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл рүү шилжсэн талбай нэлээд байгаа. 240 гаруй талбайд хайгуулын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчид өөрсдийн талбайдаа ашигт малтмалын төрлөөр нь ашиг­лалтын талбайгаа нээж улсын бүртгэлд бүртгүүлсэн. Үүнээс гадна улсын төсвийн хө­рөн­гө оруулалтаар тодорхой хэм­жээ­ний геологи судалгааны ажил хийсэн. Өнгөрсөн онд долоон тэр­бум төгрөгөөр геологийн хайгуул хийсэн бол энэ онд арван тэрбум төгрөгөөр хайгуулын ажил хийнэ.

-Өнгөрсөн жил гадаадын хөрөнгө оруулалт 50 гаруй хувиар буурсан. Геологийн салбарт хөрөнгө оруулалт хэр хэмжээгээр буурсан бэ?

-Гадаадын хөрөнгө оруулалт нэлээд хэмжээгээр буурч геологийн хайгуул судалгаа зогсонги байдалд орсон. Энэ нэг талаараа хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгохгүй байгаатай холбоотой. Нөгөө талд орон нутгийн эсэргүүцэлтэй нэлээд тулгарч байгаа. Тухайн орон нутагт геологи хайгуулын судалгаа явуулахаар очихоор эсэргүүцэж, үйл ажиллагааг нь явуулахгүй хориглодог. Үүнээс болж гаднын хөрөнгө оруулагч гэлтгүй дотоодын хөрөнгө оруулагчид үйл ажиллагаа явуулахад хүндрэлтэй байгаа.

-Жишээ нь, 2012 онд гадаа­дын хөрөнгө оруулалттай хэч­нээн компани хайгуул хийж байсан юм. 2013 онд хэд болсон бэ?

-Өнгөрсөн онд нийт 1800 гаруй хайгуулын тусгай зөвшөөрөл байсан. Үүнээс 1400 орчим хайгуулын тусгай зөвшөөрөлтэй талбай дээр геологийн ажлыг тодорхой хэмжээгээр хийсэн гэсэн тайлан мэдээ ирүүлсэн байгаа. Ашигт малтмалын тухай хуулийн дагуу тухайн ашигт малтмалын хайгуулын талбайдаа заавал зардал гаргах заалт байдаг. Тиймээс тодорхой хэмжээний ажил хийж тайлан ирүүлсэн.

-Баянхонгор аймгийн Шинэжинст суманд илрүүлсэн алтны нөөц нь Оюутолгой ордын алтны нөөцтэй тэнцэхүйц гэж яриад байгаа. Энэ талаар ямар мэдээлэлтэй байна вэ?

-Хайгуулын ажил дөнгөж эхний үе шатандаа явж байгаа. Нөөц баялгаа эцэслэн тогтоогоогүй. Нөөцөө тогтоох ажлыг үргэлжлүүлэн хийж байгаа гэсэн мэдээлэл байна. Хийсэн хайгуулын ажлынхаа үр дүнг үндэслэн тодорхой хэмжээний ашигт малтмалын нөөц бүхий орд байгаа гэдгийг зарласан байгаа. Эзэмшигч компани нь хөрөнгө оруулалт татахаар ажиллаж байгаа юм байна лээ.

-Ам.долларын  ханш өсч, га­даадын хөрөнгө оруулалт буурч эдийн засаг хүндхэн байна. Энэ үед геологи хайгуулын ажлыг эрчимтэй явуулж томоохон ордыг илрүүлж, нөөцийг нь тог­тоож хөрөнгө оруулалт татна гэж  яриад байгаа. Энэ ер нь хэр бололцоотой вэ. Та бүхэн энэ чиглэлд хэр ажиллаж байна вэ?

-Геологи хайгуулын ажил бол цэвэр зардал гаргадаг. Гаднын хөрөнгө оруулалтыг энэ чиглэлд хэдий чинээ татна тэр хэрээр Монголд орж ирэх валютын урсгал нэмэгдэх бололцоо бий. Энэ ажлыг эрчимжүүлэхээр Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт ,өөрчлөлт оруулж хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг зөвхөн төрөөс тогтоосон зөвшөөрсөн газарт олгож болох эрх зүйн зохицуулалтыг хийхээр ажиллаж байна. Геологийн талбайн хэмжээг нэмэгдүүлэхээр ажиллаж байгаа. Геологийн хайгуул хийх талбай өргөжих тусам хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх, ашигт малтмалын орд илрэл, нөөц баялаг илрэх боломж байгаа юм.

-Тэгэхээр энэ жилээс эхлэн төрөөс хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгож эхэлнэ гэж ойлгож болох уу?

-Энэ асуудлаар Уул уурхайн яаманд ажлын хэсэг байгуулж Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт  оруулах хуу­лийн төслийг боловсруулсан. Энэ­хүү хуулийн төслөө Засгийн газар, УИХ-д өргөн барина. Тэгээд УИХ шийдвэрээ гаргах байх гэж бодож байна.

Э.МӨНХЦЭЦЭГ